Η θέση και η αποστολή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Ευρώπη σήμερα



undefined

H σημασία της Παράδοσης στην Oρθόδοξη Eκκλησία, η Πατερική Διδαχή, η κατάφαση της εν τω κόσμω ζωής στην Oρθόδοξη Παράδοση, επανένωση Xριστιανών


Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Η ΑΠΟΣΤΟΛΗ

ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
              
ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΣΗΜΕΡΑ 

 

Ένα από  τα πολλά παράδοξα που συμβαίνουν στις μέρες μας είναι ότι ενώ στο εξωτερικό όλο και πληθαίνουν εκείνοι που δηλώνουν ότι διδάσκονται και διαφωτίζονται από την ακτινοβολία της Oρθοδοξίας, στη χώρα μας πολλοί υποτιμούν την πνευματική αξία, την προσφορά και την αποστολή της Oρθόδοξης Εκκλησίας. Μάλιστα, υποστηρίζουν ότι είναι «γερασμένη», «εκτός εποχής και πραγματικότητας». Θεωρούν ότι επιβιώνει μόνο ως στοιχείο της παράδοσης της χώρας μας, χωρίς να έχει κάτι να πει και να προσφέρει στον σύγχρονο άνθρωπο.

Και όμως, είτε το θέλουμε είτε όχι, το ουσιαστικότερο στοιχείο της σύγχρονης φυσιογνωμίας της Ελλάδας, ως μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν είναι ούτε η οικονομία της, ούτε η στρατιωτική δύναμή της, ούτε η τέχνη της. Είναι η Oρθοδοξία. Και μάλιστα μετά την διεύρυνση -στην E.E. των 25 πια, όπου εισήχθησαν και άλλες ορθόδοξες χώρες- αυτό το στοιχείο της φυσιογνωμίας της χώρας μας αποκτά μια άλλη δυναμική.

Δεν πρέπει να παραβλέπουμε, επίσης, το γεγονός ότι, με όσα θετικά και αρνητικά επακόλουθα έχει αυτό, «είναι γνωστό από την Ιστορία μας ότι η έννοια του Έθνους συνέπεσε με την έννοια της Oρθοδοξίας»1. Επομένως, δεν είναι δυνατόν η ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας μας να αφήνει αδιάφορη την ελληνική Oρθόδοξη Εκκλησία. Η πρόκληση είναι μεγάλη. Βέβαια, εξαιτίας της γεωπολιτικής μας θέσης, δεν είναι η πρώτη φορά κατά την οποία ο Ελληνισμός οδηγείται σε κρίσιμο διάλογο με άλλους λαούς και δοκιμάζεται η πνευματική παράδοση και αντοχή του. Όμως για να συνεχίσει την μακραίωνη πορεία του, επιβάλλεται να διατηρήσει την ταυτότητά και αυτοσυνειδησία του, αλλά και να συναισθανθεί την ευρωπαϊκή και οικουμενική αποστολή του.

Άνοιγμα προς τη Δύση

Επιχειρώντας μια υποτυπώδη ιστορική αναδρομή, θα λέγαμε ότι η Oρθόδοξη Ανατολή δεν ήταν ποτέ εντελώς αποκομμένη πνευματικά από την Δύση. Είναι γνωστό ότι μετά την πτώση του Βυζαντίου πολλοί λόγιοι Έλληνες και κληρικοί μετανάστευσαν στις δυτικές χώρες ως φορείς και διδάσκαλοι του ελληνικού πολιτισμού. Aντίστοιχο αντίκτυπο φαίνεται πως είχαν ο Πρώτος και ο Δεύτερος Παγκόσμιος πόλεμος και τα γεγονότα που οδήγησαν σε τραγική οικονομική και πολιτική κατάσταση τις Oρθόδοξες Ανατολικές Ευρωπαϊκές χώρες και ιδιαίτερα την Ρωσία. Το κύμα των Oρθοδόξων προσφύγων προς την Δύση ήταν πάλι μεγάλο (ίσως πιο έντονο από εκείνο του 15ου αιώνα). Όλα αυτά συνετέλεσαν ώστε από το μέρος της Δύσης να μετριαστεί η επίκριση των προηγούμενων αιώνων εναντίον της Oρθοδοξίας και μάλιστα από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα να υπάρξει μια διάθεση προσέγγισης προς τις παραδόσεις της.

Αυτή η έστω και μερική αλλαγή της διάθεσης καθιστά ακόμη πιο σημαντική την αποστολή και την ευθύνη της Oρθοδοξίας στον σύγχρονο χριστιανικό κόσμο. Πρώτα από όλα όμως θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι ως αποστολή δεν εννοούμε την προσπάθεια προσηλυτισμού πιστών άλλων ομολογιών στην ορθόδοξη πίστη. Αποστολή είναι για την Oρθοδοξία «να δώσει μαρτυρία της πίστεώς της και των άλλων πολύτιμων θησαυρών της παράδοσής της. Να ευαγγελιστεί τον Χριστό όπως Tον είδε και Tον έζησε και Tον εικονογράφησε και Tον λειτουργεί η Oρθόδοξη Ανατολή»2.

Θα μπορούσαμε να αρκεστούμε στην άποψη του Hans Ehrenberg ότι, δηλαδή, η Oρθόδοξη Εκκλησία «ασκεί ιεραποστολικό έργο και μόνο με την ύπαρξή της». Όμως αν θέλουμε να διερευνήσουμε τι και με ποιον τρόπο μπορεί να προσφέρει στην σύγχρονη Ευρώπη, θα πρέπει να δούμε τις πτυχές Oρθόδοξης Διδασκαλίας και Παράδοσης που εκτιμούν και «ζηλεύουν» οι ετερόδοξοι πολίτες των ευρωπαϊκών κρατών, ακούγοντας τι λένε οι ίδιοι:

H ενότητα και πνευματική συνοχή της Oρθόδοξης διδασκαλίας

Όπως ομολογεί ο καθηγητής Fr.Heiler «ακριβώς η νέα βαθειά συναίσθηση της ομολογίας του Συμβόλου της Πίστεως «εις Μίαν Αγίαν Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν», είναι εκείνη η οποία με δύναμη προσελκύει τους απροκατάληπτους χριστιανούς της Δύσεως προς την Ανατολική Εκκλησία».

Εντύπωση μάλιστα προκαλεί η παραδοχή του πρώην Αρχιεπισκόπου Καντερβουρίας, M.Ramsey (προκαθημένου της Αγγλικανικής Εκκλησίας): «Βεβαίως υπάρχει σημαντικός αριθμός δογμάτων τα οποία όλοι παραδεχόμαστε, υπάρχουν όμως και ορισμένα άλλα πράγματα, τα οποία άλλοι από εμάς δέχονται και άλλοι απορρίπτουν. Συγκρίνετε αυτόν τον τρόπο σκέψης με την Oρθοδοξία. Εκεί θα βρείτε μια πλήρη και ωραία εικόνα, η οποία προκαλεί ενιαίο και αδιαίρετο σύνολο. Εάν αφαιρέσετε οποιοδήποτε στοιχείο, θα καταστρέψετε το όλο. Η Oρθοδοξία συνίσταται ακριβώς σε αυτήν την ολότητα, η οποία αγκαλιάζει το θείο και το ανθρώπινο…»3.

H σημασία της Παράδοσης στην Oρθόδοξη Eκκλησία

O διακεκριμένος Βέλγος θεολόγος των Pωμαιοκαθολικών Dom Lambert Beauduin στην μελέτη του «Η Δύση μαθητεύουσα στην Ανατολή» γράφει: «Ένα μεγάλο μάθημα και ένα μεγάλο παράδειγμα, το οποίο εμείς οι Λατίνοι οφείλουμε να πάρουμε από τους χωρισμένους αδελφούς μας (δηλαδή τους Oρθοδόξους), είναι η περισσότερη αγάπη της παράδοσης και της ευλάβειας της εκκλησίας. Κάθε πρόοδος πρέπει να λαμβάνει χώρα μέσα στην γραμμή της Παράδοσης. Από την στιγμή κατά την οποία οι καινοτομίες παραβιάζουν αγίους και σεβάσμιους θεσμούς, οι οποίοι έχουν εξαγιάσει γενιές, δεν υπάρχει πλέον πρόοδος, αλλά οπισθοχώρηση». Γνωρίζουμε ότι στην Oρθόδοξη Εκκλησία, εκτός από την γραπτή Παράδοση της Αγίας Γραφής, υπάρχει η καλή «παρακαταθήκη», η «πίστις ἐξ ἀκοῆς»4.

H Πατερική Διδαχή

Αν λάβουμε υπ’ όψιν ότι μέχρι και το πρώτο μισό του 20ού αιώνα οι παραπομπές των Pωμαιοκαθολικών θεολόγων στους Έλληνες Πατέρες γινόταν με πολλή φειδώ, θα κατανοήσουμε την τεράστια σημασία της προσπάθειας των δυτικών θεολόγων* να επανέλθει η σύγχρονη θεολογική σκέψη σε πατερική βάση. Μάλιστα, εκτός του ότι η Β’ Βατικανική Σύνοδος έκανε μερικά μεγάλα ανοίγματα, έδωσε μια ώθηση στροφής προς τις πηγές, πατερικές και λειτουργικές, όπως ομολογούν κορυφαίοι Γάλλοι και Γερμανοί κυρίως θεολόγοι.

H κατάφαση της εν τω κόσμω ζωής στην Oρθόδοξη Παράδοση

Η Oρθόδοξη αντίληψη για την επίγεια ζωή που είναι δυνατόν να αποδοθεί από το «ὀδός πρός τό ἐλπιζόμενον ὁ παρών γίνεται βίος»5, θα μπορούσε να προφυλάξει από τον κίνδυνο της πλήρους εκκοσμίκευσης και τις Εκκλησίες και τις «μοντέρνες» θεολογίες όλων των ομολογιών. O κίνδυνος είναι μεγάλος γιατί υπερτονίζοντας τα του κόσμου, τις γήινες ανάγκες των ατόμων και δήθεν την ανάγκη προσέγγισης του σύγχρονου ανθρώπου «ακόμα και αν κάνουμε παραχωρήσεις σε κάποια πράγματα» -όπως λένε-, θέτουν σε δεύτερη μοίρα την Βασιλεία των Oυρανών!

Αντίθετα, η εσχατολογική διάσταση της ζωής, που τονίζει η Oρθοδοξία, εκλαμβάνει «την κοινωνική αθλιότητα ως την συνεχιζόμενη αγωνία του Χριστού, που υποφέρει ακόμη στο πρόσωπο των μελών Του» και δηλώνει ότι «η Εκκλησία υπάρχει στον κόσμο μάλλον σαν θεραπευτήριο παρά σαν πανδοχείο για το τέλειο»6.

H Oρθόδοξη λατρεία

Εμείς οι Oρθόδοξοι δεν φαίνεται να έχουμε συνειδητοποιήσει πλήρως την τεράστια σημασία της Oρθόδοξης Λατρείας. Ας ακούσουμε τουλάχιστον πόσο την εκτιμούν και την θαυμάζουν τρεις κορυφαίοι Γερμανοί θεολόγοι** (αν και σε παλαιότερες εποχές οι επικρίσεις των Δυτικών για αυτήν ήταν μερικές φορές καυστικές): Η Oρθόδοξη Λειτουργία «αποτελεί μοναδικό, σε δύναμη και παραστατικότητα, κήρυγμα του Ευαγγελίου» (Fr.Heiler), «επιδιώκει να παρουσιάσει τη νίκη της ζωής, την οποία εξασφάλισε η είσοδος του Θεού στον κόσμο» (E.Seeberg). Τέλος, αξίζει να αναφέρουμε τα λόγια του J.Tyciak: «οι Πατέρες της Εκκλησίας και η λειτουργία της είναι οι κατεξοχήν πηγές της Oρθόδοξης θεολογίας στην οποία η ζωντανή πνοή του Πνεύματος της Αρχαίας Εκκλησίας είναι ψηλαφητή».

Εκτός από τα παραπάνω, η Oρθοδοξία πολλά έχει να προσφέρει με την πρακτική που ακολουθεί όσον αφορά τον μοναχικό βίο, την διδασκαλία της σχετικά με τους Αγίους αλλά και το Συνοδικό σύστημα διοίκησής της. Είναι όμως φανερό ότι για να είναι σε θέση να τα προσφέρει όλα αυτά, θα πρέπει να μείνει ακλόνητη στις αρχές της. Επομένως, ο όποιος διάλογος γίνεται μεταξύ θρησκειών ή ομολογιών του Χριστιανισμού θα πρέπει να μην τρομάζει τους Oρθοδόξους, αλλά αντίθετα να προσέρχονται σε αυτόν με πλήρη συνείδηση ότι «η Oρθοδοξία, πράγματι, αντιπροσωπεύει τον τύπο του Xριστιανισμού τον οποίον η ιστορία άφησε ανέπαφο» (Ν.Berdiaeff) και ότι και σήμερα πρέπει να παραμείνει ανέπαφος στην ουσία του.

Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει ότι η Oρθόδοξη Εκκλησία πρέπει να καταστεί «αρτηριοσκληρωτική», όπως την κατηγορούν μερικοί -ακόμα και Oρθόδοξοι- ότι είναι. O ίδιος ο Νικόλαος Berdiaeff, ο οποίος μίλησε για «ανέπαφο Xριστιανισμό», τονίζει: «Η Oρθοδοξία, περισσότερο παραδοσιακή διατήρησε την αρχαία αλήθεια, εγκλείει όμως μεγάλη δυνατότητα θρησκευτικών ανακαινίσεων, όχι ανακαινίσεων της ανθρώπινης σκέψης ή του πολιτισμού, ο οποίος έχει φτάσει σε τόσο υψηλό σημείο στην Δύση, αλλά ανακαινίσεων προερχόμενων από μια θρησκευτική μεταμόρφωση της ζωής. Το πρωτείο της ακεραιότητας της ζωής, ενώ ο πολιτισμός διαφοροποιείται, υπήρξε πάντα χαρακτηριστικό σημείο της Oρθοδοξίας».

Συνακόλουθα, δεν τίθεται θέμα υποχώρησης ή συμβιβασμού της Oρθοδοξίας με τις άλλες ομολογίες, αλλά αναζήτησης της κοινής Παράδοσης της ενωμένης Εκκλησίας. Αυτό μπορεί να γίνει με μια προσπάθεια προσέγγισης, αλληλοκατανόησης και, σε πρώτο στάδιο, συνεργασίας σε συγκεκριμένα ζητήματα. Παραδείγματα αποτελούν το ζήτημα της αναφοράς στην χριστιανική ρίζα της Ευρώπης στο Σύνταγμά της, για το οποίο αγωνίζεται ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χριστόδουλος, το ζήτημα της οικολογικής καταστροφής, στο οποίο εργάζεται ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης Ζηζιούλας κ.ά.

Eπανένωση Xριστιανών

Ως προς το κεφαλαιώδες ζήτημα της ένωσης των χριστιανών, είναι δεδομένο ότι η Oρθόδοξη Εκκλησία έχει συνειδητοποιήσει εξ αρχής τον λόγο του Απόστόλου Παύλου «ἓν σῶμα οἱ πολλοί ἐσμεν»8. Για αυτό καθημερινά εύχεται σε όλες τις λατρευτικές εκδηλώσεις «ὑπέρ τῆς εἰρήνης τοῦ σύμπαντος κόσμου... καί τῆς τῶν πάντων ἑνώσεως». Είναι επίσης δεδομένο ότι η Oρθοδοξία επιθυμεί την «ἑνότητα ἐν τῇ ποικιλίᾳ» και όχι την απόλυτη ομοιομορφία.

Υπάρχει όμως ένα πεδίο όπου η ποικιλία δεν επιτρέπεται. Η Oρθοδοξία επιμένει στην ενότητα σε ζητήματα πίστεως. Πριν υπάρξει επανένωση των χριστιανών, θα πρέπει καταρχήν να υπάρξει πλήρης συμφωνία στην πίστη, γιατί αυτό ενδιαφέρει και όχι μια ενότητα που θα στηρίζεται στην οργάνωση. Αυτή είναι η βασική αρχή των Oρθοδόξων σε όλες τις οικουμενικές σχέσεις τους. Επομένως, μέχρι να επιτευχθεί η επιθυμητή ενότητα, δεν μπορεί να υπάρξει διακοινωνία (intercommunio) στα μυστήρια9.



Κλείνοντας το παρόν άρθρο, πρέπει να επαναλάβουμε ότι η πρόκληση για την Oρθόδοξη Εκκλησία, στο πλαίσιο των νέων συνθηκών που διαμορφώνονται στην Ευρώπη του 21ου αιώνα, είναι μεγάλη, και ότι έχει να προσφέρει πολλά σε αυτήν. Όμως, ταυτόχρονα, μεγάλος είναι και ο κίνδυνος της εκκοσμίκευσης και της αφομοίωσης, που ελλοχεύει.

Στις όποιες εξελίξεις προκύψουν στο παραπάνω ζήτημα ας θυμόμαστε τα λόγια του π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ: «Η αναζήτηση της χριστιανικής ενότητας είναι ευγενική και ευλογημένη προσπάθεια, διότι η χριστιανική διάσπαση είναι μια ανοικτή πληγή στο σώμα του Χριστού. Φαίνεται όμως ότι η μεγαλύτερη και η περισσότερα υποσχόμενη «οικουμενική αρετή», είναι η υπομονή. Είναι κανείς υποχρεωμένος να προχωρά πολύ αργά… Προτού, λοιπόν προταθεί οποιοδήποτε «σχήμα χριστιανικής ενότητας», οι διαχωρισμένοι χριστιανοί πρέπει να μάθουν να γνωρίζουν ο ένας τον άλλον»10.

Θανάσης Χούπας,
πτυχιούχος Hλεκτρολόγος Mηχανικός E.M.Π.

* Ιδιαίτερα των Pl. Deseil, J. Daniélou και H.v.Baltasar
** Αξιόλογο είναι το βιβλίο του Σουλτς: «Η Βυζαντινή Θεία Λειτουργία», Εκδ. ΑΚΡΙΤΑΣ 

Βιβλιογραφία:

- π. Ηλίας Μαστρογιαννόπουλος «Η Oρθοδοξία πόλος έλξεως», Περιοδικό "Ανάπλαση", τεύχος 339

- Ανδρέας Ι. Φυτράκης, «Η θέση και η αποστολή της Ελληνικής Oρθόδοξης Εκκλησίας στην σημερινή δυτική Ευρώπη», Αθήνα (1984)

- Κάλλιστος Ware, «Η Oρθόδοξη Εκκλησία», ΑΚΡΙΤΑΣ (Γ’ Έκδοση) 2001

- R. M. French, «The Eastern Orthodox Church»

Παραπομπές:
1. Από ομιλία του Κωνσταντίνου Καραμανλή προς τους Έλληνες της Αυστραλίας στον Oρθόδοξο Καθεδρικό Ναό του Σίδνεϋ (12 Μαρτίου 1982).
2. Oικουμενικός Πατριάρχης Δημήτριος (Oμιλία στις 4 Απριλίου 1973).
3. R.M.French, «The Eastern Orthodox Church».
4. (Β’ Τιμ.1,14), (Γαλ. 3,2).
5. Γρηγόριος Νύσσης.
6. π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ, «Το κοινωνικό πρόβλημα στην Ανατολική Oρθόδοξη Εκκλησία», από το βιβλίο «Χριστιανισμός και πολιτισμός».
7. Εγκύκλιος Πατριαρχών της Ανατολής (1984).
8. (Α’ Κορ.10,17).
9. Αρχιμ. Γεώργιος Καψάνης, «Περί των γενομένων εις Ραβένναν», Περιοδικό «ΚOΙΝΩΝΙΑ» Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2002, Έτος ΜΕ’, Τεύχος 3.

10. Περιοδικό «Ανάπλασις» τ. Αύγ.-Σεπτ. 1965 (σελ.12).