Πανεπιστήμιο, επιστήμονες και κοινωνία στον δυτικό κόσμο και στην Ελλάδα του 21ου αιώνα

Θὰ ἤθελα νὰ μοιραστῶ μαζί σας σκέψεις γιὰ τὸ Πανεπιστήμιο, τοὺς φοιτητὲς καὶ ἐπιστήμονες καὶ τὴν κοινωνία στὸν Δυτικὸ κόσμο καὶ τὴν Ἑλλάδα τοῦ 21ου αἰῶνα. Ἐπέλεξα τὸ θέμα αὐτὸ γιὰ τρεῖς κυρίως λόγους:

Ὁ πρῶτος λόγος εἶναι ὅτι ἡ πρόσφατη ἀπονομὴ ἐπιτίμου καθηγεσίας ἀπὸ τὸ Ἀριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης καὶ τοῦ ἐπιτίμου διδακτορικοῦ τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν στὸ πρόσωπό μου μὲ ἔκανε νὰ σκεφτῶ, στὸ μέσο τῆς καριέρας μου, ὄχι μόνον τὸ ποῦ βρίσκομαι καὶ πρὸς τὰ ποῦ θὰ ἤθελα νὰ πορευθῶ ὡς καθηγητὴς ἑνὸς διακεκριμένου Πανεπιστημίου, ἀλλὰ καὶ ποῦ βρίσκονται καὶ πρὸς τὰ ποῦ πορεύονται τὰ μείζονα Πανεπιστήμια καὶ οἱ ἐπιστήμονες τοῦ δυτικοῦ κόσμου σήμερα.

Ὁ δεύτερος λόγος ἦταν οἱ ἐπακόλουθες σκέψεις μου γιὰ τὸ ποιὰ σχέση μπορεῖ νὰ ἔχει ὁ ρόλος τοῦ Πανεπιστημίου μὲ τὴν καθημερινὴ ζωὴ τοῦ καθενὸς ἀπὸ ἐμᾶς ὡς φοιτητοῦ ἢ ἐπιστήμονα καὶ τὴ σημερινὴ κατάσταση, ἰδίως στὴν Ἑλλάδα τοῦ σήμερα, ἀλλὰ καὶ μὲ τὴ δυνητικὴ μελλοντικὴ πρόοδο τῆς κοινωνίας στὴν ὁποία ζοῦμε καὶ δροῦμε. Θὰ ἤθελα, δηλαδή, νὰ μεταφέρω μιὰ εἰκόνα ἢ ἕνα ὅραμα ἑνὸς μελλοντικοῦ Πανεπιστημίου διαφορετικοῦ ἀπὸ αὐτὸ ποὺ βιώνουμε σήμερα, μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι αὐτὸ θὰ γίνει ἕνα ἔναυσμα γιὰ κάποιες δημιουργικὲς σκέψεις ἢ καὶ προοδευτικὲς καὶ καινοτόμες δράσεις κατὰ τὴν περίοδο τῆς σημαντικῆς καὶ πολύπλευρης κρίσης ποὺ ἀντιμετωπίζει ἡ Ἑλλάδα τὰ τελευταῖα χρόνια.

Ὁ τρίτος λόγος εἶναι ὅτι θὰ ἐπιθυμοῦσα πραγματικὰ οἱ ἐμπειρίες οἱ ὁποῖες μεταφέρονται μέσῳ αὐτῆς τῆς σύντομης παρουσιάσεως νὰ ἀποτελέσουν ἕνα παράδειγμα γιὰ τοὺς νέους ἀνθρώπους, ὥστε νὰ σχεδιάσουν καὶ νὰ δημιουργήσουν ἕνα μέλλον, γιὰ τοὺς ἴδιους καὶ τὴν κοινωνία στὴν ὁποία ζοῦν, πολὺ καλύτερο ἀπὸ αὐτὸ τὸ ὁποῖο κληρονομοῦν.

Θὰ ἤθελα νὰ ξεκινήσω παρουσιάζοντας ποιὰ εἶναι ἡ ὁμάδα μας, ποῦ δρᾷ καὶ τί δημιουργεῖ, ὄχι γιὰ νὰ παρουσιάσω τὴν ὁμάδα αὐτὴ καθ’ ἑαυτήν, ἀλλὰ μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι ἡ παρουσίαση τοῦ ἔργου της θὰ ἀποτελέσει τὸ ἔναυσμα γιὰ ἀποτελεσματικὴ μίμηση ἀπὸ τοὺς νεωτέρους, ἀλλὰ καὶ ὡς ἀφετηρία παρουσιάσεως τοῦ τρόπου σκέψεως καὶ λειτουργίας Πανεπιστημίων αἰχμῆς στὸν Δυτικὸ Κόσμο τοῦ σήμερα. Κατόπιν, θὰ ἤθελα νὰ περιγράψω πῶς βλέπω τὸ πανεπιστήμιο καὶ τὴν κοινωνία μας νὰ ἀλληλεπιδροῦν στὸ παρὸν καὶ ποῦ πορεύονται στὸ προβλεπτὸ μέλλον.

Ἡ ἐπιστημονικὴ δουλειὰ τὴν ὁποία ἡ ὁμάδα μου ἐπιτελεῖ στὴ Βοστώνη θὰ μποροῦσε ἴσως νὰ περιγραφεῖ μὲ τὸν ἐπιστημονικὸ ὅρο “from the bedside to the nucleoside and back to the bedside”. Δηλαδή, ξεκινᾶμε μὲ τὰ ἐρωτήματα τὰ ὁποῖα ἀπομένουν σήμερα ἀναπάντητα στὸ κρεβάτι τοῦ ἀσθενοῦς, γιὰ νὰ περάσουμε στὸ ἐργαστήριο, ὅπου ἀναζητοῦμε τὶς κατάλληλες ἀπαντήσεις, καὶ νὰ ξαναγυρίσουμε μέσῳ τῆς κλινικῆς ἔρευνας στὸ κρεβάτι τοῦ ἀσθενοῦς, καὶ κατ’ ἐπέκταση στὴν κοινωνία, ἔχοντας φτιάξει καινούργια διαγνωστικὰ καὶ θεραπευτικὰ ἐργαλεῖα, ὥστε νὰ προάγουμε τὴν ὑγεία καὶ τὴν εὐτυχία τῶν συνανθρώπων μας.

Ἡ δική μου ἔρευνα ἐπικεντρώθηκε στὴν παχυσαρκία καὶ τὶς ἐπιπλοκές της (διαβήτη, καρδιαγγειακὰ ἐπεισόδια, καρκίνους), καθὼς καὶ στὴν ἀκριβῶς ἀντίθετη νόσο, εἰκόνα-καθρέπτη, τὴ νευρογενῆ ἀνορεξία. Προσπαθοῦμε νὰ βροῦμε τὶς γενεσιουργὲς αἰτίες τῆς νευρογενοῦς ἀνορεξίας ἢ καὶ τῆς παχυσαρκίας, ἀλλά, ἔστω καὶ ἐὰν δὲν μπορέσουμε νὰ λύσουμε ριζικὰ τὸ πρόβλημα τῆς παχυσαρκίας, ἀνακαλύπτοντας τὶς ὁρμόνες μεσολαβητές, θὰ μπορέσουμε νὰ ἀντιμετωπίσουμε τὶς ἐπιπλοκές της, ὑπερλιπιδαιμία, ὑπέρταση, διαβήτη, καρδιαγγειακὰ ἐπεισόδια, καρκίνους. Γιατί ἀσχολήθηκα καὶ ἀσχολοῦμαι μὲ αὐτὸ τὸ θέμα; Γιατὶ θὰ ἦταν πολὺ καλύτερο νὰ ἀσχοληθεῖ κανεὶς μὲ ἕνα πολὺ συχνὸ πρόβλημα, στὸ ὁποῖο, ἔστω καὶ ἂν ἔχει κανεὶς μιὰ πολὺ μικρὴ συνεισφορά, ἡ προσφορά του στοὺς συνανθρώπους του θὰ ἦταν ἀθροιστικὰ πολὺ μεγαλύτερη λόγῳ τῆς μεγάλης συχνότητας τοῦ προβλήματος. Ἡ ἐπιδημία τοῦ 21ου αἰῶνα στὶς δυτικὲς κοινωνίες εἶναι ἡ ἐπιδημία τῆς παχυσαρκίας.

Ὅταν ξεκίνησα στὴν Ἀμερικὴ ὡς νέος εἰδικευόμενος, ἂν διάβαζε κανεὶς τὰ κλασικὰ συγγράμματα, τοῦ Guyton, ὅπως αὐτὸ τοῦ 1996, θὰ ἔβλεπε μόνον δύο παραγράφους γιὰ τὸν λιπώδη ἱστό. Ἡ μία ἀναφέρει ὅτι ἐκεῖ ἀποθηκεύουμε ὅσες θερμίδες δὲν πρόκειται νὰ κάψουμε πολὺ σύντομα, καὶ ἡ δεύτερη ὅτι ὁ λιπώδης ἱστὸς μᾶς προστατεύει ἀπὸ τὸ κρύο.

Ἀρχίσαμε νὰ μελετοῦμε αὐτὸν τὸν ἱστό, κυρίως γιατὶ αὐξανόταν ὁ ἐπιπολασμὸς τῆς παχυσαρκίας, καὶ προσπαθήσαμε νὰ μάθουμε τὸ τί καὶ γιατί. Ἡ πρώτη μεγάλη ἀνακάλυψη στὸ πεδίο ἦταν ἡ ἀνακάλυψη μιᾶς ὁρμόνης, τῆς λεπτίνης, ἡ ὁποία πολλοὶ νόμισαν ὅτι θὰ ἦταν ἡ μαγικὴ λύση γιὰ τὴν παχυσαρκία. Στὴν πορεία, στὸν πηγαιμὸ γιὰ τὴν Ἰθάκη, βρήκαμε ὅτι εἶναι σαράντα πέντε περίπου οἱ ὁρμόνες ποὺ ἐκλύονται ἀπὸ τὸν λιπώδη ἱστό, καὶ ὅτι ὁ λιπώδης ἱστὸς εἶναι τὸ μεγαλύτερο ἐνδοκρινὲς ὄργανο ποὺ ἔχουμε στὸ σῶμά μας, τὸ ὁποῖο ἐπικοινωνεῖ μὲ ὅλα τὰ ἄλλα ὄργανα τοῦ σώματός μας. Γιὰ τὴ νευρογενῆ ἀνορεξία, γιὰ παράδειγμα, ἡ δική μας δουλειὰ σὲ ὅλα αὐτὰ τὰ χρόνια ἔδειξε ὅτι αὐτὲς οἱ κοπέλες, κυρίως, ἔχουν ἔλλειψη λεπτίνης. Σὲ μιὰ σειρὰ ἐργασιῶν στὸ Lancet, στὸ NEJM κτλ. δείξαμε ὅτι, ὅταν τὴν φτιάξαμε καὶ τὴν δώσαμε σὲ αὐτὲς τὶς κοπέλες, αὐτὴ ἡ ὁρμόνη πηγαίνει στὸν ἐγκέφαλο, ὅπου δρᾷ καὶ συντονίζει ὅλα τὰ νευρο-ενδοκρινικὰ συστήματα τοῦ ἐγκεφάλου. Ὑπὸ θεραπεία ἀρχίζουν αὐτὲς οἱ κοπέλες νὰ ἔχουν φυσιολογικὸ ὁρμονικὸ προφίλ, καί, ἂν συνεχίσουν τὴ θεραπεία γιὰ δύο περίπου χρόνια ἢ παραπάνω, μποροῦμε νὰ προστατεύσουμε ἢ νὰ θεραπεύσουμε τὴν ὀστεοπόρωση αὐτῶν τῶν ἀτόμων, ὥστε νὰ μὴν ἔχουν κατάγματα, γιὰ τὰ ὁποῖα δὲν ὑπάρχει σήμερα ἄλλη θεραπεία.

Πῶς φτάνει κανείς, ξεκινώντας ἀπὸ τὴ θεωρητικὴ ἀνακάλυψη μορίων, στὸ νὰ φτιάξει ἕνα καινούργιο φάρμακο; Γιὰ τοὺς φοιτητές μας, ἀκολουθώντας ἀκριβῶς τὴν πορεία ποὺ ἀκολουθοῦν τὰ μαθήματά τους στὴν ἰατρική. Ξεκινάει κανεὶς ἀπὸ τὴ γενετικὴ καὶ βιοχημεία, οἱ ὁποῖες ἔχουν ἐπιτρέψει τὴν ἀποκρυπτογράφηση ὁλόκληρου τοῦ ἀνθρώπινου γονιδιώματος καὶ τὴ σύνθεση δεκάδων χιλιάδων πρωτεϊνῶν. Κατόπιν, προσπαθεῖ κανεὶς μέσῳ τῆς φαρμακολογίας νὰ βρεῖ ποιὲς ἀπὸ αὐτὲς θὰ εἶναι οἱ πιὸ πολλὰ ὑποσχόμενες. Ἀπὸ τὴ φαρμακολογία περνᾷ κανεὶς στὴ φυσιολογία καὶ σὲ πειράματα σὲ ποντικάκια ἢ σὲ μικρὰ ζῳάκια, γιατὶ αὐτὰ ζοῦν πολὺ λιγώτερο χρόνο, καὶ ἄρα μπορεῖ κανεὶς νὰ μάθει περισσότερα σὲ πολὺ μικρὸ χρονικὸ διάστημα. Ἐὰν βρεῖ κανεὶς ἕνα καινούργιο μόριο τὸ ὁποῖο εἶναι πολλὰ ὑποσχόμενο ὡς νέο φάρμακο, τὸ FDA ἢ ἀντίστοιχα ὁ Εὐρωπαϊκὸς μηχανισμὸς ἐγκρίσεως τῶν φαρμάκων ζητᾷ νὰ πραγματοποιηθοῦν ἔρευνες σὲ τοὐλάχιστον τρία εἴδη, συνήθως σκυλάκια, πιθηκάκια καὶ ποντικάκια, ὥστε νὰ ἀποδείξει κανείς, πρὶν τὸ δώσει στὸν ἄνθρωπο, ὅτι εἶναι ἀσφαλές. Κατόπιν ξεκινοῦν μελέτες σὲ ἀνθρώπους, πρῶτα μελέτες παρατήρησης / ἐπιδημιολογίας, καὶ κατόπιν μέσῳ τυχαιοποιημένων, διπλῶν τυφλῶν μελετῶν ἀποδεικνύεται ἐὰν τὸ συγκεκριμένο φάρμακο εἶναι χρήσιμο ἢ ὄχι. Εἶναι πολὺ περισσότερες οἱ μελέτες ἐπιδημιολογίας καὶ φθηνότερες καὶ εὐκολώτερες, ἐνῷ εἶναι πολὺ πιὸ δύσκολο τὸ νὰ κάνει κανεὶς τυχαιοποιημένη τυφλὴ διπλῆ μελέτη, ἡ ὁποία ὅμως ἀπαιτεῖται γιὰ τὴν τελικὴ ἔγκριση.

Ὑπενθύμιση γιὰ τοὺς καθηγητές, ἴσως καινούργια γνώση γιὰ τὸ φοιτητικὸ ἀκροατήριο, εἶναι ὅτι, γιὰ νὰ φτάσει κανεὶς σὲ ἕνα φάρμακο ποὺ χρησιμοποιοῦμε σήμερα στὴν κλινική, ξεκινᾶμε ἀπὸ δέκα χιλιάδες μόρια. Μέσῳ τῆς βασικῆς ἔρευνας θὰ ἐξαλειφθοῦν τὰ περισσότερα ἀπὸ αὐτὰ τὰ μόρια ὡς ὑποψήφιοι παράγοντες, καὶ θὰ περάσουν σὲ ἔρευνα στὰ ποντικάκια περίπου 250 μόρια. Ἀπὸ αὐτὰ τὰ 250, μόνον 100 θὰ φτάσουν σὲ μελέτες στὸν ἄνθρωπο, διότι ἢ δὲν θὰ ἔχουν ἀποτελεσματικότητα ἢ θὰ ἔχουν παρενέργειες. Ἀπὸ τὰ 100 ποὺ ὑπεισέρχονται σὲ πρώτη φάση κλινικῶν μελετῶν, μόνον 5 θὰ περάσουν στὴν ἑπόμενη φάση. Ἀπὸ τὰ 5, μόνον 2 θὰ περάσουν στὴ φάση τρία, καὶ μόνον ἕνα θὰ ἐγκριθεῖ ἐν τέλει γιὰ χρήση ἀπὸ ἀσθενεῖς.

Ἡ λεπτίνη βρῆκε πρόσφατα ἔγκριση στὴν Ἀμερικὴ καὶ Ἰαπωνία γιὰ σπάνια σύνδρομα λιποδυστροφίας ποὺ συνοδεύονται μὲ ὑπερτριγλυκεριδαιμία, ὑπεργλυκαιμία καὶ ἰνσουλινοαντοχή, καὶ ἐπίκειται ἡ ἔγκριση καὶ σὲ Εὐρωπαϊκὲς χῶρες.

Ἡ δεύτερη ὁρμόνη μὲ τὴν ὁποία ἀσχοληθήκαμε λέγεται ἀντιπονεκτίνη. Βρήκαμε μέσῳ τῆς φυσιολογίας σὲ ποντικάκια καὶ κατόπιν σὲ ἀνθρώπους ὅτι εἶναι μιὰ ὁρμόνη ἡ ὁποία εἶναι πολὺ χρήσιμη  ὡς ἰνσουλινοευαισθητοποιὸς παράγοντας. Ὅταν λείπει αὐτὴ ὁ ὁρμόνη στὸν ἄνθρωπο, δημιουργεῖται διαβήτης, ὑπεργλυκαιμία καὶ κάποιες καρδιαγγειακὲς νόσοι. Τὸ φάρμακο ΙΝΤ131 εἶναι ἕνα σκεύασμα τὸ ὁποῖο εἶναι ἀρκετὰ εἰδικό, ὥστε νὰ μὴ δημιουργεῖ παρενέργειες, νὰ ἀνεβάζει τὰ ἐπίπεδα τῆς ἀντιπονεκτίνης καὶ νὰ βελτιώνει τὴν ἰνσουλινοαντοχή. Αὐτὸ τὸ φάρμακο τώρα ἔχει μπεῖ στὴν τρίτη φάση κλινικῶν δοκιμῶν, γιὰ διάφορες παθήσεις, ἔχοντας καταπληκτικὰ ἀποτελέσματα σὲ ἀσθενεῖς μὲ διαβήτη καὶ σκλήρυνση κατὰ πλάκας.

Προσπαθεῖ δηλαδὴ κανείς, ὅσο μπορεῖ καὶ ὅσο τοῦ ἐπιτρέπουν οἱ χρονικοὶ καὶ πρακτικοὶ περιορισμοί, νὰ βλέπει ἀσθενεῖς, νὰ διοικεῖ μιὰ κλινική, νὰ ἐκπαιδεύει νέους ἀνθρώπους, νὰ προωθεῖ καινούργια φάρμακα μέσῳ τῆς παραγωγῆς καινοτόμου γνώσης. Ἡ ὅλη αὐτὴ πορεία εἶναι χρονοβόρος, θέλει ἡρωικὲς προσπάθειες καὶ ἀφοσίωση μοναστική, ὥστε νὰ εἶναι κανεὶς ἀποτελεσματικός, καὶ φυσικὰ εἶναι εὐρω- ἢ δολαριοβόρος.

Εἶναι λοιπὸν πολὺ σπουδαῖο, εἴτε γιὰ τὸν ἀκαδημαϊκὸ χῶρο εἴτε γιὰ τὶς φαρμακευτικὲς ἑταιρεῖες, νὰ ἔχει μιὰ κοινωνία ἔξυπνους ἀνθρώπους, καλὰ ἐκπαιδευμένους, ποὺ θὰ μπορέσουν νὰ βροῦν ἀπὸ αὐτὰ τὰ ἀρχικὰ 10.000 μόρια ποιὸ θὰ εἶναι τὸ ἕνα τὸ ὁποῖο θὰ γίνει φάρμακο, καὶ νὰ τὸ κάνουν γρήγορα. Ἡ ὅλη αὐτὴ διαδικασία παίρνει συνήθως δεκαπέντε χρόνια, καὶ γιὰ κάθε φάρμακο τὸ ὁποῖο ἀναπτύσσουμε τὸ κόστος ἀγγίζει τὸ 1 δισεκατομμύριο δολάρια. Ἕνα πολὺ σπουδαῖο φάρμακο μπορεῖ ὅμως νὰ ἀποφέρει στὸ κράτος ἢ στὴν ἑταιρεία ἡ ὁποία τὸ δημιούργησε ἕξι δισεκατομμύρια δολάρια τὸν χρόνο, καὶ ἔτσι νὰ ἀποσβεσθεῖ ὅλο τὸ κόστος τῆς δημιουργίας του πολὺ γρήγορα. Ἡ κυβέρνηση στὶς ΗΠΑ χρηματοδοτεῖ τὴν ἔρευνα στὴν ὑγεία μὲ περίπου τριάντα δισεκατομμύρια τὸν χρόνο· οἱ φαρμακευτικὲς ἑταιρεῖες ἢ ἰδιωτικοὶ ὀργανισμοὶ ἐπενδύουν πολὺ περισσότερα. Γιατί τὸ κάνουν αὐτό; Γιατὶ ὡς κοινωνία κερδίζουμε. Κερδίζουμε μὲ τὰ νέα φάρμακα, κερδίζουμε μὲ τὰ νέα διαγνωστικὰ ἐργαλεῖα, κερδίζουν οἱ ἀσθενεῖς μας, γιατὶ ζοῦν καλύτερα ἢ περισσότερο, ἀλλὰ καὶ οἱ ὁμάδες καὶ οἱ κοινωνίες ποὺ ἐφευρίσκουν αὐτὰ τὰ φάρμακα μποροῦν νὰ τὰ πωλοῦν σὲ ἄλλες κοινωνίες καὶ νὰ προχωροῦν καὶ οἰκονομικὰ καὶ πολιτιστικὰ καὶ κοινωνικὰ πιὸ μπροστά.

Ποῦ βρίσκεται καὶ πρὸς τὰ ποῦ πορεύεται ἡ δική μας κοινωνία σήμερα; Στὴν πρώτη εἰκόνα ποὺ προβάλλεται, θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ ὑποθέσει βάσιμα εἴτε ὅτι ὁ ὁδηγὸς τοῦ ὀχήματος ποὺ παρουσιάζεται ἀντικρίζει ἕνα λυκαυγές, τὴν ἀρχὴ μιᾶς νέας, λαμπρῆς μέρας, εἴτε ἕνα λυκόφως, τὴν ἀρχὴ μιᾶς βαθιᾶς νύχτας. Τὸ ἐὰν πορεύεται πρὸς τὴν Ἀνατολὴ ἢ πρὸς τὴ Δύση ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν πυξίδα του καὶ τοὺς ὁδοδεῖκτες τῆς λεωφόρου στὴν ὁποία πορεύεται, κάτι ποὺ δὲν εἶναι ἐμφανὲς στὴν εἰκόνα. Τὸ πρὸς τὰ ποῦ πορευόμαστε, ὡς ἄτομα, ὁμάδες ἢ ὡς κοινωνία ἐξαρτᾶται πράγματι ἀπὸ τοὺς ἀτομικούς μας ὁδοδεῖκτες, καθὼς καὶ ἀπὸ αὐτοὺς τῆς κοινωνίας μας. Στὴ σημερινὴ ἑλληνικὴ κοινωνία, ὅπου ἐν μέσῳ τῆς κρίσεως βασικὲς καὶ χιλιόχρονες ἀρχές, ἀξίες καὶ πρακτικὲς κρίνονται, ἐπανακρίνονται καὶ ἀναθεωροῦνται, κάποιοι ἐπιμένουν νὰ μᾶς δείχνουν ὡς πρόοδο τὴν πορεία πρὸς τὴ μία κατεύθυνση, ἐνῷ κάποιοι ἄλλοι πρὸς τὴν ἐκ διαμέτρου ἀντίθετη κατεύθυνση. Δὲν εἶναι λίγοι αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι στὴν πράξη πλέον ἐφαρμόζουν αὐτὸ γιὰ τὸ ὁποῖο ὁ Νίτσε προειδοποιοῦσε δραματικὰ καὶ ἀπεγνωσμένα τὴν Εὐρώπη ἀπὸ τὰ τέλη ἤδη τοῦ 19ου αἰῶνα γιὰ τὸν ἀπειλητικώτερο ἀπὸ τοὺς ἐπισκέπτες ποὺ ἔστεκε στὸ κατῶφλί της, τὸν μηδενισμό. Ἀφηγοῦμαι, ἔλεγε, τὴν ἱστορία τῶν ἑπόμενων αἰώνων: τὸν μηδενισμὸ κάθε ἀξίας, κάθε ποιότητας, κάθε νοήματος τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης καὶ πράξης.

Ἔχουν σήμερα, ἐν πολλοῖς, ἐκλείψει οἱ ἀντικειμενικοὶ καὶ ἀπὸ ὅλους ἀποδεκτοὶ πολικοὶ ἀστέρες, οἱ σταθερές, βάσει τῶν ὁποίων θὰ μποροῦσε κάποιος νὰ προσανατολίσει τὴ ζωή του ἤ, ἀκόμα περισσότερο, θὰ μποροῦσε νὰ συντάξει κοινωνικὲς ὁμάδες, ὥστε νὰ δράσουν συντονισμένες καὶ ἐναρμονισμένες ὡς πρὸς τὴν ἐπίτευξη κάποιου κοινοῦ σκοποῦ καὶ στόχου. Αὐτὸ ἂς μοῦ ἐπιτραπεῖ νὰ πῶ ὅτι, κατὰ τὴ γνώμη μου, ἔχει σημαντικὲς πρακτικὲς συνέπειες, κυρίως ὡς πρὸς τοὺς νέους, τοὺς ὁποίους ἡ σύγχρονη ἑλληνικὴ κοινωνία φαίνεται ὅτι, ἐν πολλοῖς, τοὺς χάνει.

Πῶς θὰ μποροῦσα νὰ παρουσιάσω ἐν περιλήψει ἀλλὰ ἀνάγλυφα τὸ πῶς βλέπω αὐτὸ τὸ φαινόμενο; Ἂν θὰ ἤθελα νὰ κατηγοριοποιήσω σὲ δύο ἢ τρεῖς ὁμάδες τὶς ἀντιδράσεις τῶν νέων παιδιῶν στὰ σύγχρονα κοινωνικὰ ἐρεθίσματα, θὰ τὶς σκιαγραφοῦσα ὡς ἑξῆς: Ἡ πρώτη ὁμάδα εἶναι παιδιὰ ποὺ ἔχουν πολλὰ ταλέντα καὶ τρομερὴ ἐνέργεια, δὲν ἔχουν ὅμως καταφέρει μέχρι σήμερα νὰ βροῦν ἢ νὰ υἱοθετήσουν ὑψηλὰ ἰδανικὰ καὶ δημιουργικὰ ὁράματα γιὰ τὴ ζωή τους. Εἶναι αὐτὰ τὰ παιδιὰ ποὺ βγαίνουν στοὺς δρόμους καὶ διοχετεύουν τὴν ἐνέργειά τους σὲ τυφλὴ καταστροφή. Ἡ δεύτερη ὁμάδα εἶναι αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι «χάνονται» γιὰ τὴ χώρα, διότι μεταναστεύουν στὸ ἐξωτερικό. Αὐτὴ ἡ χώρα ἀντιμετωπίζει κατὰ τὰ τελευταῖα χρόνια μιὰ συνεχῆ διαρροὴ ἐγκεφάλων, τῆς ὁποίας φαίνεται ὅτι δὲν ὑπάρχει προηγούμενο στὴν ἱστορία τοῦ τόπου μας ὡς πρὸς τὴν ἔκταση καὶ τὴν ἔνταση. Ὁ τρίτος τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο χάνεται μιὰ γενιὰ εἶναι μὲ τὸ νὰ μένει στὸν τόπο της καὶ νὰ μὴν ἀξιοποιεῖται. Κάποια φοιτήτρια μοῦ εἶχε στείλει ἕνα στίχο μιᾶς σύγχρονης ποιήτριας, τῆς Κ. Ρούκ, ἐκφράζοντας προφανῶς τὴ δική της κατάσταση ἤ/καὶ αὐτὴ πολλῶν συμφοιτητῶν της: «Κάτι χειρότερο ἀπὸ γερατειά, ἡ χώρα τούτη κατοικεῖται ἀπὸ νιάτα ἀμεταχείριστα» (δὲν μοῦ ἀρέσει ἡ χρήση τοῦ ὅρου «ἀμεταχείριστα», θὰ ἔλεγα καλύτερα «μὴ ἀξιοποιηθέντα»). Αὐτὴ εἶναι μιὰ πολὺ σημαντικὴ πτυχὴ τῆς πολύπλευρης κρίσης τὴν ὁποία βλέπω ὅτι ἀντιμετωπίζει ἡ σημερινὴ ἑλληνικὴ κοινωνία, θεωρώντας τὰ πράγματα ἀπὸ ἀπόσταση.

Τὰ ἐρωτήματα λοιπὸν ποὺ ἀναφύονται περιλαμβάνουν: Ποιὸς θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι ὁ ρόλος τοῦ Πανεπιστημίου στὴν ἀντιμετώπιση μιᾶς τέτοιας κρίσης; Ποιὸς θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι ὁ ρόλος τῶν φοιτητῶν; Ποιὸς θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι ὁ ρόλος τῶν ἐπιστημόνων ἢ τῶν ταγῶν μιᾶς κοινωνίας; Τὸ παραδοσιακὸ Πανεπιστήμιο, ὅπως αὐτὸ ἐκφράζεται ἀπὸ τὸ ἀμφιθέατρο καὶ τὴ γνώση ποὺ μεταδίδεται ἀπὸ τοὺς καθηγητὲς κατὰ τὶς ἀπὸ ἀμφιθεάτρου διδασκαλίες, ἔχει παρομοιαστεῖ μὲ τὶς ἐνέργειες μιᾶς ὁμάδας ἀπό «πυροσβέστες» (αὐτοὶ εἶναι οἱ καθηγητές), οἱ ὁποῖοι προσπαθοῦν μὲ τὴ μάνικα νὰ πλημμυρίσουν τοὺς φοιτητὲς σὲ πολὺ σύντομο χρονικὸ διάστημα μὲ ποσότητα γνώσης σὲ τέτοια ἔνταση καὶ τέτοια ταχύτητα, ποὺ ὁ φοιτητὴς κινδυνεύει νὰ πνιγεῖ, καὶ ὡς ἐκ τούτου, σὲ μεγάλο βαθμό, ἀπωθεῖται ἀπὸ τὸ γεγονὸς αὐτὸ καθεαυτό. Ὁ φοιτητὴς δηλαδὴ προσπαθεῖ νὰ ἀπομνημονεύσει βραχυπρόθεσμα κάποιες ἀπὸ τὶς πολλὲς γνώσεις ποὺ τοῦ μεταδίδονται, νὰ δώσει τὶς ἐξετάσεις του, μετὰ νὰ τὰ ξεχάσει ὅλα αὐτά, νὰ μάθει κάποια ἄλλα θέματα, ποὺ κατόπιν μὲ τὴ σειρά τους θὰ τὰ ξεχάσει καὶ αὐτά, ὅταν δώσει τὶς ἐξετάσεις, καὶ πάει λέγοντας. Αὐτὸς ἦταν ὁ παλιός, παραδοσιακὸς ρόλος τοῦ Πανεπιστημίου: Ἔμφαση στὴν προσφορὰ πλήθους γνώσεων καὶ πληροφοριῶν, οἱ ὁποῖες, στὸν βαθμὸ ποὺ αὐτὸ εἶναι δυνατόν, ἐνσωματώνονται σὲ ἕναν κορμὸ ἐπιθυμητῶν γνώσεων μὲ τὴν ἀποστήθιση.

Ἀλλὰ σήμερα δὲν χρειάζεται νὰ βασιστοῦμε στὴν ἀποστήθιση, γιὰ πολλοὺς λόγους, κυρίως ὅμως γιατὶ εἶναι εὔκολη πλέον ἡ πρόσβαση στὴν πληροφορία. Γιὰ παράδειγμα, μὲ ἕνα smartphone ἢ μὲ ἕνα laptop μπορεῖ ὁ φοιτητὴς νὰ ἔχει πρόσβαση στὶς μεγαλύτερες βιβλιοθῆκες τοῦ κόσμου, μπορεῖ νὰ ἔχει ἄμεσα στὴ διάθεσή του ὅλα τὰ ἰατρικὰ ἢ ἄλλα βιβλία τὰ ὁποῖα μπορεῖ νὰ χρειαστεῖ νὰ χρησιμοποιήσει, νὰ ἔχει στὰ δάκτυλά του ὅλη τὴ γνώση μὲ ἐλάχιστη προσπάθεια. Οἱ φοιτητὲς δὲν χρειάζεται νὰ ἀπομνημονεύσουν πλέον λεπτομερεῖς πληροφορίες, στὸν βαθμὸ φυσικὰ ποὺ κατέχουν μιὰ ἐντελῶς ἀπαραίτητη πλατφόρμα ἀπὸ γνώσεις, πάνω στὴν ὁποία εἴτε θὰ κτίσουν μὲ ἐπιπλέον γνώσεις, εἴτε, κυρίως, θὰ δημιουργήσουν νέες γνώσεις ἢ θὰ καινοτομήσουν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀναλυτικῆς καὶ συνθετικῆς τους ἱκανότητας. Ἂν δὲν χρειάζεται, λοιπόν, νὰ ἀπομνημονεύσουν οἱ φοιτητὲς τόσες πολλὲς νέες πληροφορίες, τότε ποιὸς πρέπει νὰ εἶναι ὁ ρόλος μας ὡς Καθηγητῶν; Θὰ συνταξιοδοτηθοῦμε ἀπὸ τὴν ἀπὸ ἀμφιθεάτρου διδασκαλία καὶ θὰ παραχωρήσουμε τὴ θέση μας στὸ Google καὶ στὰ smartphones; Ποιὸς εἶναι ὁ ρόλος ἑνὸς πανεπιστημιακοῦ δασκάλου τὸν 21ο αἰῶνα; Ἀρχίζουμε νὰ κατανοοῦμε πὼς ὁ ρόλος ἑνὸς δασκάλου εἶναι νὰ μορφώνει καὶ νὰ ἐκπαιδεύει: ἀπὸ τὴν πληροφορία στὴν ἐκπαίδευση καὶ στὴ μόρφωση.

Ἔγραφε ὁ διάσημος ποιητὴς Τόμας Ἔλιοτ στὴν Ἔρημη Χώρα, θρηνώντας, «Ποῦ εἶναι ἡ σοφία ποὺ χάσαμε μέσα στὴ γνώση· ποῦ εἶναι ἡ γνώση ποὺ χάσαμε μέσα στὶς πληροφορίες». Ὁ ρόλος ἑνὸς Καθηγητοῦ σὲ πρωτοποριακὸ Πανεπιστήμιο τοῦ δυτικοῦ κόσμου σήμερα εἶναι νὰ ἀναστρέψει αὐτὸ τὸ φαινόμενο, ὥστε πάνω στὴν εὔκολα ἀποκτώμενη πληροφορία νὰ κτίσει τὴν οὐσιαστικὴ γνώση καί, στὶς περιπτώσεις ποὺ αὐτὸ εἶναι δυνατόν, νὰ μεταφέρει ἢ νὰ δημιουργήσει τὶς συνθῆκες γιὰ τὴ γένεση τῆς Σοφίας.

Ἡ ἐκπαίδευση, κατὰ τὰ κρατοῦντα αὐτὴ τὴ στιγμὴ στὰ ἀκαδημαϊκὰ κέντρα τῆς Ἀμερικῆς, ἔχει νὰ κάνει κυρίως μὲ τὴν ἀνάπτυξη τῆς κριτικῆς σκέψης, τῆς ἀναλυτικῆς ἱκανότητας καὶ τῆς συνθετικῆς ἱκανότητας. Θὰ πρέπει νὰ μάθουμε στὰ παιδιὰ πῶς νὰ μαθαίνουν, πῶς νὰ ἀναλύουν τὰ προβλήματα καὶ πῶς, πολὺ λογικά, κριτικά, νὰ συνθέτουν ἀπαντήσεις γιὰ κρίσιμα προβλήματα εἴτε τῆς εἰδικότητάς τους, εἴτε γενικώτερα, κοινωνικά. Ἐπὶ πλέον, θὰ πρέπει νὰ τοὺς δείξουμε πῶς θὰ ἔχουν γενικώτερη μόρφωση καὶ παιδεία, ἡ ὁποία ὁρίζεται κατὰ πολλούς, ὅπως ὁ Ἀινστάιν καὶ ὁ Ἐριώ, ὡς αὐτὸ ποὺ μᾶς μένει, ὅταν ξεχάσουμε αὐτὰ ποὺ μάθαμε.

Κριτικὴ σκέψη, ἐκπαίδευση, μόρφωση. Μαθαίνουμε λοιπὸν στοὺς φοιτητὲς τῆς Ἰατρικῆς κυρίως, ἀλλὰ καὶ ἄλλους, πῶς καὶ πότε νὰ σκέφτονται πολὺ γρήγορα ἤ, σὲ ἄλλες περιπτώσεις, πῶς καὶ πότε θὰ πρέπει νὰ σκέφτονται ἀργὰ καὶ σταθερά. Ὅταν πρέπει νὰ ἀντιμετωπίσει ἕνα ἐπεῖγον στὴ μέση τῆς νύχτας, ἕνας γιατρὸς δὲν διαθέτει πολὺ χρόνο, γιὰ νὰ σκεφτεῖ, γιὰ νὰ βγάλει μιὰ διάγνωση ἢ νὰ συνταγογραφήσει ἕνα φάρμακο· θὰ πρέπει νὰ κάνει “pattern recognition”, ἀναγνώριση δηλαδὴ κάποιων σταθερῶν, οἱ ὁποῖες θὰ τὸν ὁδηγήσουν νὰ βρεῖ τὴ λύση. Σὲ ἄλλες περιπτώσεις, ὅμως, θὰ πρέπει νὰ σκέπτεται ἀργὰ καὶ σταθερά, γιὰ νὰ ἀναλύσει ἕνα πρόβλημα καὶ νὰ βρεῖ μιὰ λύση. Κάτι ἀντίστοιχο θὰ πρέπει νὰ κάνουν γιὰ εὐρύτερα ἐρωτήματα ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ τί συμβαίνει στὴν κοινωνία γενικώτερα καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν γενικώτερων ἀρχῶν οἱ ὁποῖες καθορίζουν καὶ τὸν χῶρό τους καὶ τὶς κοινωνικὲς ἐπιστῆμες σήμερα.

Ἑπομένως, ὁ ρόλος ἑνὸς καθηγητῆ εἶναι νὰ ξεκινήσει ἀπὸ τὴν ἐνθάρρυνση τῆς ἀπομνημόνευσης κάποιων βασικῶν γνώσεων, ἀλλὰ κυρίως θὰ πρέπει νὰ ἑστιαστεῖ στὴν κατανόηση καὶ στὴν ἐφαρμογὴ τῆς γνώσης, καὶ κατόπιν στὴν ἀνάλυση καὶ στὴ δημιουργία καινούργιων λύσεων. Ὁ ρόλος ἑνὸς καθηγητῆ, ἐπὶ πλέον, δὲν εἶναι μόνο νὰ διδάξει ὅλα αὐτά, ἀλλὰ καὶ νὰ ξεκαθαρίσει ποιοὶ εἶναι ἱκανοί, γιὰ νὰ δημιουργήσουν πραγματικὰ σὲ μιὰ κοινωνία. Φαίνεται ὅτι ὅλο καὶ λιγώτεροι εἶναι ἱκανοὶ νὰ κρίνουν ἢ νὰ δημιουργήσουν, ἕνα καινούργιο φάρμακο, ἕνα καινούργιο smartphone, μιὰ καινούργια τεχνολογία, ἀλλὰ αὐτοὶ οἱ ἱκανοὶ στὶς δυτικὲς κοινωνίες ἀμείβονται περισσότερο γιὰ τὶς ἱκανότητες καὶ τὶς δεξιότητές τους. Ἑπομένως, ὁ ρόλος ἑνὸς καθηγητῆ εἶναι καὶ νὰ διδάξει καὶ νὰ δημιουργήσει αὐτὴ τὴν ὁμάδα τῶν ὑπευθύνων καὶ ὥριμων παραγωγικῶν πολιτῶν, ἀλλὰ καὶ νὰ κρίνει ποιὸς θὰ προωθηθεῖ ποῦ καὶ σὲ ποιὰ θέση. Σὲ ἕνα ἀκόμη ὑψηλότερο ἐπίπεδο, ὁ ρόλος ἑνὸς καθηγητῆ θὰ ἦταν, δρώντας ὡς πρότυπο, νὰ διδάξει ἦθος καὶ ἀρχές, ὥστε οἱ δημιουργικοὶ καὶ παραγωγικοὶ ἐπιστήμονες τοῦ μέλλοντος νὰ δροῦν ὡς ὑπεύθυνοι καὶ ὥριμοι κοινωνικοὶ ἐργάτες στὴν ὑπηρεσία τοῦ συνόλου.

Οἱ κοινωνίες τοῦ 21ου αἰῶνα φαίνεται ὅτι δὲν κινοῦνται πρὸς τὰ ἐμπρὸς ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κυρίων συνιστωσῶν τῆς βιομηχανικῆς κοινωνίας, δηλαδὴ ἔνταση καὶ ἔκταση ἐργασίας, ἀλλὰ φαίνονται νὰ κινοῦνται πρὸς τὰ ἐμπρὸς ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κυρίων συνιστωσῶν τῆς κοινωνίας τῆς καινοτομίας (i-era, innovation), δηλαδὴ καινοτόμων ἀνακαλύψεων. Ὅταν, γιὰ παράδειγμα, βρέθηκαν τὰ πρῶτα computer, ἡ ἀνακάλυψή τους ἀποτέλεσε μιὰ ξεκάθαρα καινοτόμα ἀνακάλυψη, πραγματικὴ ἀλλαγὴ παραδείγματος, ἡ ὁποία ἐπέφερε ἐπαναστατικὲς ἀλλαγὲς στὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ἐργάζονταν καὶ δροῦσαν οἱ ἄνθρωποι μέχρι τότε. Ἡ σημασία τῆς ἀνακαλύψεως αὐτῆς, καὶ ὡς πρὸς τὴν οἰκονομική, ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τὴν κοινωνική της διάσταση, ἦταν τεράστια. Ἡ ἀνακάλυψη αὐτὴ ἄλλαξε τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ζοῦμε, ἀλλὰ ἔφερε καὶ πλοῦτο στὴν κοινωνία ἡ ὁποία δημιούργησε τὶς συνθῆκες γιὰ τὴν ἀνακάλυψη αὐτή. Μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου, ὅμως, διαπιστώθηκε ὅτι αὐτὰ τὰ computers ἦταν δύσχρηστα λόγῳ ὄγκου καὶ κόστους. Γιὰ νὰ τὰ χρησιμοποιήσουμε, ἔπρεπε νὰ ἔχουμε στὴ διάθεσή μας πολλὰ δωμάτια, καὶ φυσικὰ ἦταν πανάκριβα. Ἡ τεχνολογία πέρασε λοιπὸν στὸ δεύτερο στάδιο, ἀπὸ τὴ μεγάλη ἀνακάλυψη στὶς μικρὲς ἀνακαλύψεις, ὥστε νὰ βελτιωθεῖ τὸ προϊόν, καὶ ὁδήγησε σιγὰ σιγὰ σὲ βελτιώσεις, ἔκανε τὰ computers νὰ εἶναι κατὰ πολὺ μικρότερα καὶ νὰ κοστίζουν λιγώτερο. Σήμερα μὲ πολὺ μικρὸ κόστος ὅλος ὁ κόσμος μπορεῖ νὰ ἔχει ἕνα i-phone στὴν τσέπη του, ποὺ ἔχει μεγαλύτερη ὑπολογιστικὴ δύναμη ἀπὸ αὐτὴ ποὺ εἶχαν χιλιάδες computers στὴν ἀρχὴ τῆς δημιουργίας τους. Τὸ ἴδιο συμβαίνει μὲ τὰ καινούργια φάρμακα, ποὺ δημιουργοῦνται, στὴ συνέχεια βελτιώνονται, καὶ κατόπιν, ἀφοῦ χρησιμοποιηθοῦν γιὰ ἀρκετὰ χρόνια, περνοῦν στὸ ράφι τῆς Ἱστορίας, ὅταν ἡ ἑπόμενη μεγάλη ἀλλαγὴ παραδείγματος ὁδηγήσει σὲ ριζικὴ ἀλλαγὴ τοῦ φαρμάκου ποὺ πρέπει νὰ χρησιμοποιήσουμε.

Ἔτσι, μιὰ κοινωνία ποὺ δημιουργεῖ καινούργια προϊόντα προοδεύει καὶ καινοτομώντας πλουτίζει, γιατὶ αὐτὰ τὰ προϊόντα τὰ πουλᾷ στὸ ἐξωτερικό. Μιὰ ἄλλη κοινωνία, ἡ ὁποία ὁδηγεῖται στὴν ἔλλειψη καινοτομίας, γιατὶ ἡ κριτικὴ ἱκανότητα καὶ ἡ γνώση δὲν καλλιεργοῦνται, ὁδηγεῖται σὲ ἕνα φαῦλο κύκλο ἔλλειψης οἰκονομικῶν πόρων, συρρίκνωσης τῆς ἐκπαίδευσης καὶ τῶν οἰκονομικῶν δραστηριοτήτων της, οἱ ὁποῖες ὁδηγοῦν σὲ περαιτέρω ἔλλειψη οἰκονομικῶν πόρων καὶ οὕτω καθεξῆς. Ἂν δὲν σπάσει ὁ φαῦλος αὐτὸς κύκλος καὶ ἡ κοινωνία δὲν καινοτομήσει, τότε ἀναγκαστικὰ φτωχαίνει καὶ μπαίνει στὸ περιθώριο τῆς ἀνάπτυξης. Σὲ κοινωνίες ποὺ βρίσκονται σὲ αὐτὸν τὸν φαῦλο κύκλο, βλέπουμε οἱ νέοι τους νὰ μεταναστεύουν, καὶ οἱ ἐναπομένοντες εἴτε νὰ ἐπαναστατοῦν τυφλά, εἴτε νὰ ὑποφέρουν.

Λόγῳ τοῦ γεγονότος ὅτι ἡ ἔμφαση στὴν ἐκπαίδευση στὸ ἐξωτερικὸ ἐπικεντρώνεται στὴν ἀνάπτυξη ἀναλυτικῆς καὶ συνθετικῆς ἱκανότητας, οἱ φοιτητές μας στὸ Χάρβαρντ μποροῦν νὰ δημιουργοῦν μία καινούργια ἑταιρεία κάθε δεύτερη ἑβδομάδα, καὶ οἱ φοιτητὲς τοῦ MIT μία καινούργια ἑταιρεία κάθε ἑβδομάδα. Πολλὲς ἀπὸ αὐτὲς μπορεῖ κάποια στιγμὴ νὰ μὴν ἔχουν μέλλον. Ἄλλες ὅμως θὰ γίνουν ἡ Microsoft ἢ ἡ Apple τοῦ αὔριο. Κι ἂν μιὰ χώρα ὅπως ἡ Ἑλλάδα εἶχε μία Apple, θὰ μποροῦσε νὰ πληρώσει μία φορὰ τὸ χρέος της καὶ νά ’χει καὶ γιὰ νὰ πληρώσει ἄλλο μισό. Ἀντίθετα, ἡ χώρα μας ἔχει πρόσφατα χάσει χιλιάδες ἐπιστήμονες, οἱ ὁποῖοι συνήθως πηγαίνουν σὲ ἄλλες δυτικὲς χῶρες.

Ἐὰν μάλιστα θελήσει νὰ ἐμβαθύνει κανεὶς στὸ φαινόμενο τῆς μετανάστευσης τῶν τελευταίων ἐτῶν, εὔκολα νομίζω θὰ διαπιστώσει ὅτι τὴ δεκαετία τοῦ ’80 τὸ 80% αὐτῶν ποὺ μετανάστευαν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα στὸ ἐξωτερικὸ ἦταν ἀνειδίκευτοι ἐργάτες. Σήμερα τὸ 80% αὐτῶν ποὺ μεταναστεύουν εἶναι ἐπιστήμονες, γιὰ τὴν ἐκπαίδευση τῶν ὁποίων ἡ χώρα πλήρωσε  ἀκριβά, ἀλλὰ δὲν μπορεῖ ἢ δὲν θέλει νὰ ἐκμεταλλευθεῖ τὴν ἐπένδυσή της. Ἂν μιὰ φαρμακευτικὴ ἑταιρεία στὴν Ἑλλάδα μποροῦσε νὰ βγάλει ἕνα καινούργιο φάρμακο ἀπὸ αὐτὰ ποὺ θεραπεύουν συχνές νόσους, θὰ μποροῦσε νὰ εἰσπράττει περίπου 6 δις κάθε χρόνο, τὰ ὁποῖα εἶναι πολὺ περισσότερα ἀπὸ αὐτὰ ποὺ ἐκλιπαρεῖ νὰ τῆς δώσουν οἱ χῶρες μὲ τὶς ὁποῖες συνεργάζεται στὴν Ε.Ε. Θέλει λοιπὸν κανεὶς νὰ δημιουργήσει μιὰ κοινωνία στὴν ὁποία νὰ μοιράζεται ἡ ἀνέχεια, ἢ μιὰ κοινωνία ἡ ὁποία καινοτομεῖ, προοδεύει καὶ εὐημερεῖ; Ἡ τελευταία, ἐὰν κτισθεῖ πάνω σὲ ἀρχὲς κοινωνικῆς δικαιοσύνης, θὰ ἔχει τὴ δυνατότητα νὰ διαμοιράσει σὲ ὅλους τοὺς πολίτες της τὴν εὐημερία.

Πέραν τῶν Πανεπιστημίων, ἡ γνώση καὶ τὰ θετικὰ ἀποτελέσματα τῆς καινοτομίας διαχέονται σὲ ὅλη τὴν κοινωνία στὶς δημοκρατικές, εὐημεροῦσες, προηγμένες χῶρες τοῦ 21ου αἰῶνα. Ἡ παραγωγὴ μάλιστα ὄχι μόνον καινοτόμου γνώσης, ἀλλὰ καὶ καλὰ ἐκπαιδευμένων νέων ἐπιστημόνων, ὁδηγεῖ στὴ δημιουργία ἑνός «ἐνάρετου κύκλου». Στὴ Βοστώνη, τὰ τελευταῖα 25 χρόνια ἔχουν ἀρχίσει κι ἔρχονται πολλὲς φαρμακευτικὲς ἑταιρεῖες. Ἡ Novartis, γιὰ παράδειγμα, ποὺ εἶναι μιὰ Ἑλβετικὴ φαρμακευτικὴ ἑταιρεία, δὲν εἶχε καμμία παρουσία στὴ Βοστώνη πρὶν 15 χρόνια. Ἦλθε δίπλα στὸ Harvard καὶ στὸ MIT καὶ ἄρχισε νὰ προσλαμβάνει τοὺς καλύτερους φοιτητές, νὰ τοὺς δίνει πάρα πολὺ καλοὺς μισθοὺς καὶ νὰ τοὺς ζητᾷ νὰ φτιάξουν καινοτόμα φάρμακα. Σήμερα ἔχει 13.000 ἐπιστήμονες, πλέον τοῦ λοιποῦ, ὑποστηρικτικοῦ προσωπικοῦ της. Πέρυσι ἦρθε ἡ Bayer, ἡ ὁποία ἦταν ἡ τελευταία ἀπὸ τὶς φαρμακευτικὲς ἑταιρεῖες ποὺ δὲν εἶχαν παρυοσία στὴ Βοστώνη. Ὅλες, ἡ μία μετὰ τὴν ἄλλη, ἔχουν ἔρθει καὶ ἔχουν δημιουργήσει ἕναν «ποταμό» βιοτεχνολογίας, ὅπως πλέον λέγεται ὁ ποταμὸς τῆς Βοστώνης. Δὲν τὸ γράφω αὐτό, γιὰ νὰ διαφημίσω τὴ Βοστώνη ἢ τὸν ποταμὸ τῆς βιοτεχνολογίας τῆς Βοστώνης. Τὸ γράφω, γιὰ νὰ δώσω ἰδέες στὰ νέα παιδιά. Ὄχι βέβαια ἰδέες γιὰ νὰ δουλέψουν ἐκεῖ, ὅσο γιὰ νὰ δημιουργήσουν ἐδῶ κάτι ἀντίστοιχο.

Τὸ ἴδιο σύστημα ἐφαρμόζεται ἀνὰ τὴν ὑψήλιο. Στὴν Ἀμερικὴ τὰ νέα παιδιὰ ἐνθαρρύνονται, ἐπειδὴ εἶναι πιὸ ἀτομοκεντρικὴ ἡ κοινωνία, δίνει δηλαδὴ ἔμφαση στὸ ἄτομο, νὰ δημιουργήσουν τὶς δικές τους ἑταιρεῖες, οἱ ὁποῖες μπορεῖ νὰ μεγαλώσουν ἢ νὰ ἀποτύχουν. Στὴν Εὐρώπη ὑπάρχει ἕνα μεικτὸ σύστημα. Στὴν Ἄπω Ἀνατολή, Κορέα ἢ Ἰαπωνία, οἱ κοινωνίες εἶναι πιὸ ὀργανωμένες, καὶ τὰ νέα ἄτομα ἀναμένεται νὰ δώσουν τὶς ἰδέες τους στὶς μεγάλες ἑταιρεῖες, νὰ δουλέψουν γιὰ τὴ Samsung, τὴ Hyundai ἢ τὶς ἄλλες μεγάλες ἑταιρεῖες, μέσα ἀπὸ τὶς ὁποῖες θὰ ἀνελιχθοῦν, ὅταν τοὺς δώσουν καινούργιες ἰδέες, γιὰ τὶς ὁποῖες θὰ ἀναταμειφθοῦν καὶ οἱ ἴδιοι πάρα πολὺ καλά.

Ἄρα, παρὰ τὶς κατὰ τόπους διαφοροποιήσεις, ἡ κριτικὴ σκέψη ὁδηγεῖ στὴν πρόοδο καὶ στὴν καινοτομία, κι αὐτὸ ὁδηγεῖ στὴν ἀνταμοιβὴ τοῦ συγκεκριμένου ἀτόμου, ἀλλὰ καὶ στὴν οἰκονομικὴ ἄνοδο τῆς κοινωνίας στὴν ὁποία τὸ ἄτομο ἀνήκει. Ἡ πρόοδος καὶ ἡ καινοτομία εἶναι μία ἀπὸ τὶς διαστάσεις στὶς ὁποῖες ἕνας καθηγητὴς Πανεπιστημίου ἀναμένεται νὰ συμβάλει.

Αλλὰ ὁ κόσμος μας δὲν εἶναι μονοδιάστατος. Δὲν εἶναι μόνο καινοτομία καὶ πρόοδος πρὸς τὸ μέλλον. Ἔχει καὶ ἄλλες διαστάσεις, πρέπει δηλαδὴ νὰ ἔχει καὶ εὖρος καὶ βάθος. Θὰ πρέπει λοιπὸν ἕνα μοντέρνο Πανεπιστήμιο νὰ νοιάζεται γιὰ ὁλόκληρη τὴν κοινωνία στὴν ὁποία δρᾷ (εὖρος), ἀλλὰ καὶ νὰ συνεχίζει, ἂν μοῦ ἐπιτραπεῖ, τὴ φιλοσοφικὴ παράδοση (βάθος) τῆς Σχολῆς τῶν Ἀθηνῶν, ὅπως τὴν παρουσιάζει στὴν περίφημη νωπογραφία του ὁ Ραφαήλ.

Ἡ Σχολὴ τῶν Ἀθηνῶν παρουσιάζεται ὡς ἡ Φιλοσοφικὴ Σχολὴ ποὺ εἶχε δημιουργηθεῖ στὴν Κλασικὴ Ἀθήνα ἀπὸ τὸν Πλάτωνα, ἐπέζησε μέχρι τοὺς Μέσους χρόνους, διέκοψε τὴν παρουσία της, μεταφέρθηκε ὡς δάνειο στὸ ἐξωτερικό, καὶ τὴν πήραμε ὡς ἀντιδάνειο μὲ τὴ δημιουργία τοῦ Πανεπιστημίου τῶν Ἀθηνῶν τὸν 19ο αἰῶνα.

Ἡ εἰκόνα τῆς Σχολῆς τῶν Ἀθηνῶν τοῦ Ραφαήλ, ἡ ὁποία βρίσκεται στὴ Ρώμη, μπορεῖ νὰ παρουσιάσει κατὰ κάποιον τρόπο τὸ πῶς βλέπει κανεὶς τὶς δύο διαστάσεις (τοῦ εὔρους καὶ τοῦ βάθους) τῆς συμβολῆς τοῦ Πανεπιστημίου σήμερα στὴ Δύση. Ὁ Ραφαὴλ εἰκονίζει τὸ Πανεπιστήμιο τῶν Ἀθηνῶν ὡς ἕναν ἀρχαῖο ναό, ὁ ὁποῖος τιμᾷ τὸν θεὸ τοῦ φωτὸς καὶ τῆς σοφίας, τὸν Ἀπόλλωνα. Μοιάζει, ὅμως, καὶ μὲ ἕνα χριστιανικὸ ναό, σταυροειδῆ μετὰ τρούλου. Παντρεύοντας δηλαδὴ ὁ Ραφαὴλ τὴ γνώση τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος μὲ τὸν Χριστιανισμό, δείχνει στὸ κέντρο τῆς εἰκόνας του τοὺς δύο στυλοβάτες, πέραν τῶν ὑπολοίπων φιλοσόφων καὶ κοινωνικῶν καὶ ἀκαδημαϊκῶν ἐργατῶν τοὺς ὁποίους παρουσιάζει, τὸν Πλάτωνα στὴν πολὺ ὥριμη ἡλικία του καὶ τὸν μαθητή του Ἀριστοτέλη στὴ μέση ἡλικία του, στὴν πιὸ δυνατή του ἡλικία.

Ὁ Ραφαὴλ δείχνει τὸν Ἀριστοτέλη νὰ προτείνει τὸ χέρι στοὺς νέους, οἱ ὁποῖοι βρίσκονται μπροστά του καὶ κοιτοῦν τὴν εἰκόνα ἀπὸ ἕνα χαμηλότερο σημεῖο. Τοὺς προτείνει τὴ γνώση, τὴν καινοτομία, τὸν ἐμπειρισμό, ἀλλὰ στὸ ἄλλο χέρι του κρατάει ἕνα βιβλίο, στὸ ὁποῖο ὁ Ραφαὴλ ἀναγράφει τὸν τίτλο Ἠθικὰ Νικομάχεια, γιατὶ θέλει νὰ περάσει ἕνα σαφὲς μήνυμα. Ὅτι πέραν τῆς προόδου καὶ τῆς τεχνολογίας, αὐτὸ ποὺ θὰ πρέπει νὰ προστεθεῖ ὡς ἐπιπλέον διάσταση εἶναι τὸ ἦθος, ἡ ἠθική, οἱ κανόνες. Τά “policies and precedures” ποὺ ἀκολουθεῖ μιὰ κοινωνία. Κι οἱ ὀργανωμένες κοινωνίες τῆς Δύσης προσπαθοῦν ὄχι μόνο νὰ ἔχουν ἠθικοὺς κανόνες, ἀλλὰ καὶ νὰ τοὺς ἐφαρμόζουν. Ὁ Ραφαὴλ ἐπέλεξε γιὰ τοὺς νέους ἀνθρώπους, ἀπὸ τὰ τρία ἠθικὰ βιβλία ποὺ εἶχε γράψει ὁ Ἀριστοτέλης, τὰ Ἠθικὰ Νικομάχεια. Ὁ Νικόμαχος ἦταν γιός του καὶ θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι ὁ πρῶτος ποὺ θὰ ἀκολουθοῦσε τοὺς κανόνες, πέρα ἀπὸ κάθε νεποτισμὸ ἢ εὐνοιοκρατία.

Δίπλα στὸν Ἀριστοτέλη στέκεται ὁ Πλάτωνας, ὁ ὁποῖος, στὴν ὥριμη πλέον ἡλικία του, τονίζει τὸ ἦθος, τὴν ὑποκείμενη φιλοσοφία, τὸ νόημα τῆς ζωῆς. Ξεφεύγει δηλαδὴ ἀπὸ τὶς ὁριζόντιες διαστάσεις καὶ μᾶς δείχνει πρὸς τὰ ψηλά. Κρατάει στὰ χέρια του τὸν Τίμαιο, ἕνα βιβλίο στὸ ὁποῖο πραγματεύεται τὴ σχέση τοῦ κόσμου μας μὲ τὸν κόσμο τῶν ἰδεῶν, τὴ σχέση τοῦ ὁρατοῦ μὲ τὸ ἐπέκεινα, τὴ σχέση τοῦ τώρα μὲ τὴν αἰωνιότητα. Καὶ θέλει ἴσως νὰ τονίσει ὅτι, πέρα ἀπὸ τὴν πρόοδο καὶ τὴν καινοτομία, πέρα ἀπὸ τοὺς ἠθικοὺς κανόνες, θὰ πρέπει κανεὶς μέσα ἀπὸ τὴν παιδεία νὰ βρίσκει τὸ νόημα τῆς ζωῆς. Μὲ ἄλλα λόγια, τὸ πῶς θὰ μετρήσει κανεὶς σὲ κρίσιμες καμπὲς τῆς πορείας του, ἀλλὰ καὶ κυρίως στὸ τέλος τῆς ζωῆς του, τὸ πέρασμά του ἀπὸ αὐτὸν τὸν κόσμο, τὴν προσφορά του στὸν συνάνθρωπό του. Θὰ τὴ μετρήσει μὲ τὸ πόσα χρήματα ἔβγαλε; Θὰ τὴ μετρήσει μὲ τὸ πόσα ὑλικὰ ἀγαθὰ ἔχει; Θὰ τὴ μετρήσει μὲ τὸ πόσους συνανθρώπους του ὑπηρέτησε καὶ τί ἀνακαλύψεις ἔκανε; Μὲ τί θὰ μετρήσει τὴν εὐτυχία του στὸ τέλος τῆς ζωῆς του; Αὐτὸ εἶναι ἕνα οὐσιαστικὸ καὶ πρωταρχικὸ ἐρώτημα, στὸ ὁποῖο ὁ καθένας πρέπει νὰ δώσει ἀπαντήσεις μόνος του, «σκοπῶν καθ’ ἑαυτόν», στὸ ταμιεῖόν του. Στὸν βίο τοῦ Ἀλκιβιάδη, ὅπως μᾶς μεταφέρεται ἀπὸ τὸν Πλούταρχο (7.2), ἐμφανίζεται ὁ Περικλῆς νὰ θέλει νὰ μένει μόνος του σὲ κάθε κρίσιμη καμπὴ ποὺ ἀναθεωροῦσε τὴν πορεία του καὶ ἑτοιμαζόταν νὰ δώσει λογαριασμὸ στοὺς συμπολίτες του («σκοπεῖν καθ’ ἑαυτόν, ὅπως ἀποδώσει λόγον»).

Καὶ γιὰ νὰ μὴ νομισθεῖ ὅτι αὐτὸ εἶναι μόνο Ἀρχαῖο Ἑλληνικὸ ἢ Μεσαιωνικὸ πρότυπο ἢ φαινόμενο, θὰ συνιστοῦσα, σὲ ὅσους ἔχουν τὸν χρόνο καὶ τὴ διάθεση, νὰ διαβάσουν ἕνα βιβλίο ποὺ μόλις ἐκδόθηκε ἀπὸ ἕνα συνάδελφο τοῦ Πανεπιστημίου Brown κοντὰ στὴ Βοστώνη, μὲ τίτλο: Morning, Noon and Night. Finding the meaning of life’s stages. “Morning” εἶναι οἱ φοιτητές, “noon” νομίζω ὅτι εἶναι οἱ ἄνθρωποι τῆς δικῆς μου ἡλικίας καί “night” εἶναι αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἀφυπηρετήσει. Τὸ βιβλίο θέλει νὰ μᾶς κάνει νὰ διερωτηθοῦμε, ὅλοι μας, «ποιὸ εἶναι τὸ νόημα τῆς ζωῆς μας». Κι ἂν αὐτὸ τὸ ἐρώτημα τὸ συνειδητοποιήσουμε ὡς βασικὸ ἐρώτημα, τὸ ὁποῖο δίνει προσανατολισμὸ στὴ ζωή μας, τότε θὰ παύσουμε νὰ εἴμαστε ἐπιστήμονες μόνον γιὰ τὸν ἑαυτό μας, ἢ ἔστω γιὰ τὸν ἀσθενῆ μας, καὶ θὰ μπορέσουμε νὰ γίνουμε ὑπεύθυνοι καὶ ὥριμοι κοινωνικοὶ ἐργάτες, ποὺ θὰ ἐφαρμόζουν στὴν πράξη τὴν Ἐπιστήμη τους ὡς κοινωνικὴ εὐθύνη.

Θὰ δώσω δύο παραδείγματα γιὰ τὸ πῶς τὸ ἐννοῶ αὐτό. Λέμε στοὺς φοιτητές μας ὅτι δὲν μποροῦν νὰ μᾶς πληρώσουν γι’ αὐτὰ ποὺ τοὺς δίνουμε. Χρησιμοποιοῦμε ἕναν καινούργιο ὅρο: “You pay forward”. Αὐτὸ ἀκριβῶς ποὺ σοῦ ἔδωσα ἔχεις τὴν ὑποχρέωση νὰ τὸ πολλαπλασιάσεις καὶ νὰ τὸ στείλεις ἐσὺ ὡς σκυτάλη στὴν ἑπόμενη γενιὰ καὶ στὴν κοινωνία. Ἐπίσης, πολλοὶ λένε γιὰ τὸ Πανεπιστήμιο τοῦ Harvard ὅτι εἶναι τὸ πρῶτο ἀξιολογικὰ Πανεπιστήμιο στὸν κόσμο. Ἐμεῖς οἱ καθηγητὲς αὐτοῦ τοῦ Πανεπιστημίου τὸ ἔχουμε ἀλλάξει λίγο αὐτὸ καὶ λέμε ὅτι δὲν εἶναι τὸ πρῶτο Πανεπιστήμιο στὸν κόσμο, ἀλλὰ εἶναι τὸ πρῶτο Πανεπιστήμιο γιὰ τὸν κόσμο, στὴν ὑπηρεσία τοῦ κόσμου, καὶ τὸ ἔχουμε βάλει στὸ logo μας: “For the world”. Καὶ αὐτὸ τὸ κάναμε ἔχοντας συναίσθηση ὅτι ἡ εὐθύνη τῶν μεγάλων ἐπιτυχιῶν, σὲ ὁποιαδήποτε συλλογικότητα, ἀνήκει πρωταρχικὰ στὶς ἡγετικὲς δομές. Αὐτὲς ἔχουν τὴν εὐθύνη.

Ἐὰν ἡ συλλογικότητα στὴν ὁποία βρισκόμαστε σήμερα ἐπιτύχει ἢ ἀποτύχει στὸν σκοπό της, αὐτὸ θὰ εἶναι εὐθύνη τῆς ἡγεσίας της. Ἂν μιὰ κοινωνία ἐπιτύχει ἢ ἀποτύχει, αὐτὸ θὰ εἶναι πρωτίστως εὐθύνη τῶν ἡγετῶν της. Κεντρικὸ ρόλο μεταξὺ τῶν ἡγεσιῶν μιᾶς κοινωνίας ἔχουν τὰ Πανεπιστήμια, τὰ ὁποῖα θὰ πρέπει νὰ δράσουν, ὥστε ὄχι μόνον νὰ ἀποφευχθεῖ νὰ βυθιστεῖ ὁ Τιτανικός, ἀλλὰ καὶ νὰ βοηθήσουν, ὥστε ἡ κοινωνία νὰ βρεῖ τὸν δρόμο της πρὸς τὴν εὐημερία. Πολλοὶ τὸ ἔχουν πεῖ, ὁ Ἀινστάιν, ὁ Φραγκλῖνος, ἀκόμα καὶ οἱ Κινέζοι: «Στὸ μέσο κάθε δύσκολης ἐποχῆς βρίσκεται ἡ εὐκαιρία νὰ δημιουργήσει κανεὶς κάτι καινούργιο, κάτι ὀμορφότερο, ἀνθρωπινώτερο, ὡραιότερο».

Πῶς βλέπει, ἂν μοῦ ἐπιτρέψετε τὴν ἀναλογία, τὴ σημερινὴ Ἑλλάδα τῆς κρίσης, ἀπὸ μιὰ ἀπόσταση χιλιάδων μιλίων καὶ μὲ τὰ μάτια, μὲ τοὺς φακούς, ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ ἀείμνηστος Τσιριντάνης, τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς τοῦ Χάρβαρντ, ὁ ὁμιλητὴς ὡς ἰατρός; Θὰ μποροῦσε βέβαια ἴσως κανεὶς νὰ ἐκφράσει τὴν ἄποψή του μὲ τὰ λόγια τοῦ σύγχρονου στοχαστῆ Χρ. Γιανναρᾶ: «Γιὰ τὸν ζηλωτὴ τῆς γνώσης, τὸν ἐραστὴ τῆς σοφίας, τὸν λάτρη τῶν ἀπόκρημνων ἐρωτημάτων καὶ τοῦ ἐπίμοχθου στοχασμοῦ, ἡ σύμπτωση νὰ ζεῖ συγκαιρινὸς μὲ κοσμογονικὴ ἱστορικὴ ἀνακατάταξη (κατάρρευση πολιτισμικοῦ “παραδείγματος” καὶ κυοφορία καινούργιου) εἶναι προνόμιο, δῶρο συναρπαστικό. Γιὰ τοὺς πολλοὺς δὲν εἶναι ἔτσι, ἡ κατάρρευση, ὁποιαδήποτε, καὶ τὸ ἄγνωστο καινούργιο ποὺ θὰ ἀκολουθήσει, γεννᾶνε ἀνασφάλεια μὲ εὐρὺ φάσμα διαβαθμίσεων: ἀπὸ τὴν ἀνησυχία ὣς τὸν πανικό. Δυσεξέλεγκτη ἀντίδραση στὴν ἀνασφάλεια εἶναι ἡ ἐθελούσια τυφλότητα», πολλὲς φορές.

 Πῶς θὰ περιέγραφε αὐτὴν τὴν κατάσταση ἁπλᾶ καὶ περιγραφικὰ ἕνας ἰατρός; Στὴν Ἰατρική, ὅταν ἔχουμε μιὰ κρίση, ὅταν διαγνωσθεῖ π.χ. ἕνας καρκίνος ἢ βάζουμε ἕναν ἄνθρωπο στὴ μονάδα ἐντατικῆς θεραπείας ἢ ὅταν ἐπίκειται ἕνας θάνατος, διακρίνουμε πέντε στάδια, κατὰ τὰ ὁποῖα ὁ ἄνθρωπος ἀντιμετωπίζει μιὰ κρίση ψυχολογικά, ὅπως μπορεῖ νὰ ἔχω ἐγὼ καρκίνο, δὲν μπορεῖ νὰ ἔχω ἐγὼ μιὰ ἀρρώστια». Σὲ πολιτικὸ ἐπίπεδο ἢ κοινωνικὸ ἐπίπεδο, «λεφτὰ ὑπάρχουν».

Τὸ δεύτερο στάδιο εἶναι ὁ θυμός. Πολλοὶ φοιτητὲς θὰ ἔχουν ἀκούσει συμφοιτητές τους νὰ ζητοῦν «αἷμα» γι’ αὐτὸ ποὺ τοὺς συνέβη. Ὅλοι μας βλέπουμε στὶς τηλεοράσεις τοὺς ἀγρότες ποὺ κατεβαίνουν μὲ θυμὸ καὶ ἀποκλείουν δρόμους καὶ κόβουν τὸ ὁδικὸ δίκτυο μιᾶς χώρας στὴ μέση.

Συνήθως αὐτὰ τὰ στάδια διαρκοῦν μῆνες, ὄχι χρόνια. Ὅταν μιὰ κοινωνία ἔχει λιμνάσει στὰ πρῶτα στάδια ψυχολογικά, αὐτὸ σημαίνει ὅτι κάτι δὲν πηγαίνει καλά, ὅτι οἱ ἡγεσίες της δὲν μποροῦν νὰ τὴν βγάλουν ἀπὸ τὴν κρίση.

Τὸ τρίτο στάδιο εἶναι τὸ στάδιο τῆς διαπραγμάτευσης. Ἕνας καρκινοπαθὴς διαπραγματεύεται μὲ τὸν Θεό: «Θεέ μου, κάνε με καλά, κι ἐγὼ θὰ κάνω αὐτό». Μιὰ κοινωνία διαπραγματεύεται μὲ τοὺς ἑταίρους της, ἐνῷ φυσικὰ μπορεῖ νὰ σκέπτεται νὰ ἔχει παράλληλα προγράμματα.

Τὸ τέταρτο στάδιο εἶναι αὐτὸ τῆς κατάθλιψης. Λυπᾶται κανεὶς γιὰ αὐτὸ ποὺ συνέβη. Αὐτὸ τὸ βλέπει κανεὶς ὄχι μόνο σὲ ἄτομα, ἀλλὰ καὶ σὲ κοινωνίες μὲ κρίση. Μόλις προσγειώνεται κανεὶς μὲ τὸ ἀεροπλάνο σὲ μιὰ χώρα, φαίνεται καθαρὰ σὲ μιὰ κοινωνία ἂν οἱ κάτοικοί της ἀντιμετωπίζουν τὸ μέλλον μὲ αἰσιοδοξία, ἂν προχωροῦν μὲ ψηλὰ τὸ κεφάλι, χαμογελοῦν, ἢ εἶναι μὲ σκυμμένο τὸ κεφάλι, ἔχοντας πάθει ὁμαδικὴ κατάθλιψη, γιὰ τὴν ὁποία θὰ χρειαστοῦν εἴτε συνταγογραφούμενα (φάρμακα) εἴτε καὶ μὴ συνταγογραφούμενα (ψευδαισθησιογόνα συνθήματα) ἀντικαταθλιπτικά. Ὅταν βυθιζόταν ὁ Τιτανικός, ὁ καπετάνιος εἶχε δώσει τὴν ἐντολὴ στὴ μπάντα νὰ παιανίζει, ὡς μὴ συνταγογραφούμενο ἀντικαταθλιπτικό. Αὐτὸ βέβαια δὲν ἔσωσε τὸ πλοῖο ἀπὸ τὴ βύθισή του.

Αὐτὸ ποὺ θὰ σώσει τὸν ὅποιο «Τιτανικό» εἶναι ἡ ἀναγνώριση τοῦ προβλήματος ὅσο τὸ δυνατὸν γρηγορώτερα, ἡ συστηματικὴ ἀνάλυση τοῦ θέματος καὶ ἡ συστηματικὴ δημιουργία ἑνὸς εὔρους λύσεων, κάποιες ἀπὸ τὶς ὁποῖες θὰ ἐφαρμοσθοῦν καὶ θὰ βγάλουν ἀπὸ τὴν κρίση. Καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ ζητούμενο ὡς πρὸς τὸν ρόλο τῆς Πανεπιστημιακῆς Κοινότητας σήμερα στὴν Ἑλλάδα. Δὲν μπορεῖ νὰ περιμένει κανεὶς ἀπὸ ἕναν ἀμόρφωτο ἄνθρωπο νὰ ἀναλύσει τὰ θέματα καὶ νὰ βγάλει τὴ χώρα ἀπὸ τὴν κρίση. Ὅπως δὲν περιμένει κανεὶς ἀπὸ ὁποιονδήποτε νὰ καινοτομήσει. Αὐτὴ εἶναι εὐθύνη ὄχι μόνον ἀτόμων, ἀλλὰ καὶ μιᾶς Ἕνωσης Ἐπιστημόνων ἤ/καὶ μιᾶς Ἕνωσης Φοιτητῶν, νὰ ἀναλύσουν δηλαδὴ καὶ νὰ καινοτομήσουν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν τριῶν κατευθυντήριων διαστάσεων ποὺ σᾶς πρότεινα προηγουμένως. Μόρφωση ποὺ φέρνει πρόοδο καὶ καινοτομία, τὸ ἦθος μὲ τὸν σεβασμὸ στοὺς κοινὰ καὶ διαχρονικὰ ἀποδεκτοὺς νόμους καὶ κανόνες, τὴν ἀναζήτηση τοῦ νοήματος τῆς ζωῆς.

Προσπάθησα νὰ μοιραστῶ μαζί σας κάποιες σκέψεις μου γιὰ τὸ πῶς βλέπει τὴ σχέση τοῦ Πανεπιστημίου μὲ τὴν κοινωνία ἕνας Καθηγητὴς ἑνὸς Πανεπιστημίου τὸ ὁποῖο βρίσκεται στὴν πρωτοπορία τῆς ἐπιστήμης. Ὁ καθηγητὴς θὰ πρέπει νὰ διδάξει τὸν μαθητή του αὐτὸ ποὺ ἐκεῖνος δὲν μπορεῖ νὰ βρεῖ στὸ Google. Κι αὐτὸ εἶναι ὁ τρόπος νὰ σκέφτεται κριτικά, νὰ ἀναλύει προβλήματα καὶ νὰ δίνει λύσεις δημιουργικὲς καὶ πρωτοποριακές. Ἐπὶ πλέον, ὅτι θὰ πρέπει νὰ κινεῖται ἐπὶ τῇ βάσει ἠθικῶν κανόνων, οἱ ὁποῖοι θεσμοθετοῦνται καὶ ἐφαρμόζονται ἀπὸ τὴν κοινωνία, ἀλλὰ κυρίως ὅτι θὰ πρέπει νὰ βρεῖ καὶ νὰ μεταδώσει ἕνα αἰώνιο νόημα ζωῆς.

Βλέποντας τὰ νέα παιδιὰ τὰ ὁποῖα ζοῦν καὶ ἀνδρώνονται μέσα σὲ αὐτὴν τὴν καταθλιπτικὴ ἀτμόσφαιρα τῆς Ἑλλάδας τῆς κρίσης, ἔρχεται στὸ μυαλό μου μιὰ εἰκόνα δύο νέων, πολὺ νέων ἀνθρώπων, ποὺ περπατοῦσαν μιὰ μικρὴ πορεία κοντὰ στὴν Ἰερουσαλὴμ δύο περίπου χιλιετίες πρὶν ἀπὸ τὸ σήμερα. Ὁ ἕνας ἀπὸ αὐτούς, ὁ ὁποῖος μᾶς ἔχει περιγράψει αὐτὴ τὴν πορεία, ἦταν ἐπιστήμονας, νέος γιατρός, καὶ εἶχε τὴν τέχνη νὰ περιγράφει καὶ εὔστοχα καὶ περιληπτικά, ἀλλὰ καὶ περιεκτικά. Ἦταν ὁ Λουκᾶς ὁ Ἰατρὸς καὶ ὁ σύντροφός του ὁ Κλεόπας, οἱ ὁποῖοι εἶχαν δεῖ τὸν κόσμο νὰ χάνεται κάτω ἀπὸ τὰ πόδια τους. Τὸ δάκρυ εἶχε στερέψει στὰ μάτια τους, γιατὶ δὲν ἔβλεπαν τὴν ἐλπίδα πουθενά, ὁ πόνος ἦταν μεγάλος, γιατὶ ἔνιωθαν ὅτι εἶχε ἐξαφανιστεῖ αὐτὸ στὸ ὁποῖο εἶχαν πιστέψει. Ἡ ἀπογοήτευση τεράστια, γιατὶ ἔνιωθαν ὅτι τοὺς εἶχαν κλέψει τὸ μέλλον τους. Κατάθλιψη, μέχρι ποὺ ἦρθε κάποιος συνοδοιπόρος ἀπὸ τὸ πουθενά, τοὺς πλησίασε ἤρεμα καὶ ἁπλᾶ ἄρχισε νὰ περπατᾷ μαζί τους, καὶ τοὺς λέει ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀδιέξοδο τέλος, ὅσο στεναχωρημένος καὶ νὰ εἶναι κανείς. Ἦρθε ἡ νύχτα, τοῦ ζήτησαν νὰ μείνει μαζί τους, ἀλλὰ ἔπρεπε νὰ φύγει, ἔστω καὶ ἂν πνευματικὰ δὲν θὰ τοὺς ἐγκαταλείπει ποτέ. Τὸ βαθύτερο νόημα ποὺ ἤθελε νὰ τοὺς μεταδώσει μὲ Ἀγάπη Αὐτὸς ὁ ἁπλὸς καὶ ταὐτόχρονα βαθύνους συνοδοιπόρος στὴν πορεία τους πρὸς Ἐμμαοὺς εἶναι ὅτι ὅσο πυκνὴ καὶ νὰ εἶναι ἡ νύχτα, ὅσο βαθὺς καὶ ἂν εἶναι ὁ πόνος, ἂν κανεὶς ἔχει δίπλα του Αὐτὸν ποὺ πρέπει νὰ εἶναι πάντα δίπλα του, καὶ ἂν κανεὶς πραγματικὰ δουλέψει πάνω στὰ προβλήματα, πάντα ὑπάρχει λύση.

Θὰ μοῦ πεῖτε, τώρα, πῶς μπορεῖ ἕνας νέος ἄνθρωπος σήμερα, στὶς δραματικὲς αὐτὲς στιγμὲς ποὺ ζεῖ ὁ τόπος μας, νὰ βρεῖ τὴ δύναμη νὰ προχωρήσει μπροστά; Ποιὸς θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι ὁ στόχος ἑνὸς νέου ἀνθρώπου; Πρὸς τὰ ποῦ θὰ ἔπρεπε νὰ πορεύεται ἕνας νέος φοιτητὴς σήμερα, στὶς ἀρχὲς τοῦ 21ου αἰῶνα; Πιστεύω ὅτι ὁ στόχος γιὰ τὸν 21ο αἰῶνα ἑνὸς νέου Ἕλληνα, πρῶτα ἀπὸ ὅλα τὰ ἄλλα, θὰ πρέπει νὰ εἶναι νὰ ἐμβαθύνει στὴν ἰδιοπροσωπία του καὶ νὰ τὴ βιώσει. Τί ἐννοῶ μ’ αὐτό; Ὁ νέος στὸν τόπο μας ἔχει μιὰ χιλιόχρονη πνευματικὴ παράδοση, ἡ ὁποία τὸν ἔχει συνδιαμορφώσει, συνειδητὰ ἢ ὑποσυνείδητα, καὶ τὴν ὁποία, οἱ περισσότεροι, δὲν ἔχουν γνωρίσει εἰς βάθος. Οἱ περισσότεροι δὲν ἔχουν ἐμβαθύνει στὴν ἰδιοπροσωπία τους αὐτή, ἡ ὁποία, ὅπως διαμορφώνεται ἀπὸ τὴν πνευματικὴ παράδοση αὐτοῦ τοῦ τόπου, εἶναι ἕνας πραγματικὸς καὶ μοναδικὸς πλοῦτος. Ἕνας νέος ἄνθρωπος πρέπει νὰ ἀνακαλύψει καὶ νὰ βιώσει αὐτὸν τὸν πλοῦτο, καὶ στὸν τόπο μας, ἀλλὰ πολὺ περισσότερο, ἐὰν μετακινηθεῖ στὸ ἐξωτερικό. Ὁ πλοῦτος αὐτὸς ἐκτιμᾶται ἀφάνταστα καὶ στὴν Έὐρώπη καὶ στὶς Ἡνωμένες Πολιτεῖες τῆς Ἀμερικῆς, καὶ αὐτὸ βοηθᾷ πραγματικὰ ὅποιον μπορέσει (καὶ πρέπει) νὰ φέρει στὸ ἐξωτερικὸ μὲ ἁπλότητα καὶ ταπείνωση αὐτὴν τὴν παράδοση καὶ φιλοσοφία, ἰδίως μάλιστα ἐὰν ἔχει ἐμβαθύνει καὶ πραγματικὰ βιώσει αὐτὸ τό, κατὰ τὸν Γρηγόριο, «ἀπόθετο κάλλος».

Σὲ ἕνα δεύτερο ἐπίπεδο, ὁ νέος ἄνθρωπος θὰ πρέπει νὰ σπουδάσει καὶ νὰ ἐργαστεῖ σκληρά, θὰ πρέπει νὰ κατανοήσει πῶς δουλεύει ὁ κόσμος μας, νὰ κατακτήσει συνθετικὲς καὶ ἀναλυτικὲς ἱκανότητες ποὺ θὰ εἶναι ἴδιες καὶ καλύτερες μ’ αὐτὲς ποὺ ἔχει ὁ καλύτερος φοιτητής, γιὰ παράδειγμα, στὴ Δυτικὴ Έὐρώπη ἢ στὶς Ἡνωμένες Πολιτεῖες τῆς Ἀμερικῆς. Θὰ πρέπει ἐπακόλουθα νὰ δράσει πλέον ὡς πολίτης τοῦ κόσμου, συνθέτοντας αὐτὰ τὰ δύο συστατικά του, γιὰ νὰ ξεπεράσει τοὺς ἄλλους στὰ μαρμαρένια ἁλώνια τῆς γνώσης, στοὺς ἀγῶνες ποὺ θὰ προχωρήσουν τὴν κοινωνία πιὸ μπροστά. Γνώση καὶ ἐφευρετικότητα, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ἐφαρμοστεῖ στὴν πράξη, ὥστε ἔτσι νὰ δημιουργηθοῦν καινοτόμα προϊόντα ποὺ θὰ κάνουν τὸν κόσμο μας καλύτερο καὶ πλουσιώτερο καὶ εὐτυχέστερο. Αὐτὸς εἶναι ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο δροῦν οἱ νέοι στὸν Δυτικὸ Κόσμο.

Πῶς γίνεται πράξη αὐτὸ στὴν Ἑλλάδα τοῦ σήμερα; Μποροῦμε νὰ κάνουμε κάτι; Οἱ περισσότεροι στὴν κοινωνία μας ἔχουν παραλύσει, ἂν μοῦ ἐπιτρέπετε νὰ ἐκφέρω τὴ γνώμη μου. Πιστεύουν ὅτι δὲν μπορεῖ νὰ γίνει κάτι. Πολλὰ ὅμως μποροῦν νὰ γίνουν, καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς πανεπιστημίου. Τί θὰ μποροῦσε νὰ γίνει μέσα στὰ πανεπιστήμια; Μποροῦμε ἐμεῖς νὰ κάνουμε κάτι; Ὁ καθένας θὰ πρέπει νὰ δώσει τὴ δική του ἀπάντηση στὸ ἐρώτημα αὐτό. Θὰ ἤθελα ὅμως, στὸ σημεῖο αὐτό, νὰ δώσω δύο παραδείγματα ὡς ἔναυσμα γιὰ περαιτέρω σκέψεις.

Τὸ πρῶτο εἶναι τὸ παράδειγμα μιᾶς μικρῆς γέφυρας ποὺ ἑνώνει τὸν ἑλληνικὸ μὲ τὸν δυτικὸ κόσμο. Ἡ δημιουργία ἑνὸς μικροῦ κέντρου, τοῦ Κέντρου Ἑλληνικῶν Σπουδῶν τοῦ Harvard στὸ Ναύπλιο, ἔγινε πρὶν λίγα μόλις χρόνια μὲ πρωτοβουλίες καὶ ἐργασία λίγων, κυρίως μὲ στόχο νὰ προσφέρει τὴ βάση, ὥστε οἱ Ἀμερικανοὶ φοιτηταὶ καὶ καθηγηταὶ τοῦ μεγάλου αὐτοῦ Πανεπιστημίου νὰ ἐμβαθύνουν στὴν κλασικὴ παιδεία καὶ τὴν ἱστορία τοῦ τόπου μας. Αὐτὸ τὸ κέντρο προσφέρει ἐπίσης στοὺς Ἕλληνες φοιτητὲς καὶ ἀκαδημαϊκοὺς ἐργάτες τὴ δυνατότητα νὰ ἔχουν πρόσβαση σὲ ὅλες τὶς βιβλιοθῆκες καὶ τὶς βάσεις δεδομένων τοῦ Χάρβαρντ. Ἀρχίζουμε τώρα νὰ προσθέτουμε τὴ βιοϊατρικὴ διδασκαλία, ἐκπαίδευση καὶ ἔρευνα. Προσθέτουμε ἐπίσης κάποια σεμινάρια γιὰ νέους ἐπιστήμονες, ὥστε νὰ ἐμβαθύνουν στὴν κριτικὴ καὶ τὴν ἀναλυτικὴ σκέψη. Μικρὰ βήματα, ἀλλὰ πιστεύω πρὸς τὴ σωστὴ κατεύθυνση, τὰ ὁποῖα ἐλπίζουμε νὰ φέρουν λίγο περισσότερο φῶς.

Τὸ δεύτερο παράδειγμα προέρχεται ἀπὸ ἄλλες κοινωνίες, οἱ ὁποῖες στὸ παρελθὸν εἶχαν φθάσει σὲ δύσκολες καταστάσεις, ἴσως καὶ πολὺ δυσκολώτερες ἀπὸ αὐτὴν τῆς Ἑλλάδας. Ἐπὶ παραδείγματι, ἡ Ἰνδία στὶς ἀρχὲς τοῦ προηγούμενου αἰῶνα εἶχε χάσει τὴν οἰκονομικὴ καὶ τὴν ἐθνικὴ ἀνεξαρτησία της. Κάποιοι, κυρίως νέοι ἄνθρωποι, ἀπεφάσισαν κάποια μέρα ὅτι αὐτὸ δὲν μπορεῖ νὰ συνεχιστεῖ, πρέπει νὰ ἀλλάξει. Ἕνας ἀπὸ αὐτοὺς οἱ ὁποῖοι, μαζὶ μὲ τοὺς νέους, ἀρνήθηκαν νὰ ἀποδεχθοῦν τὸ status quo, ἦταν ὁ πνευματικός τους ἡγέτης Μαχάτμα Γκάντι, ὁ ὁποῖος κάποια στιγμὴ ἀποφάσισε νὰ πεῖ ὅτι: «Ἐγὼ θὰ ξεκινήσω μιὰ καινούργια πορεία πρὸς ἕνα καλύτερο μέλλον, καὶ ὅποιος θέλει ἂς μὲ ἀκολουθήσει. Γιὰ νὰ συμβολίσω αὐτὴ τὴ νέα μας πορεία, θὰ κάνω μιὰ πραγματικὴ πορεία 250 μιλίων». Αὐτὴ ἡ πορεία ἔμενε μετέπειτα στὴν Ἱστορία ὡς “The Salt March”. Ὁ Μαχάτμα Γκάντι ἦταν τότε γέροντας, μὲ τεράστιες πνευματικές, ἀλλὰ χωρὶς μεγάλες σωματικὲς ἱκανότητες. Τοῦ εἶπαν ἄνθρωποι ποὺ τὸν ἀγαποῦσαν: «Δὲν μπορεῖς νὰ τὸ κάνεις ἐσὺ αὐτό, εἶσαι γέροντας, εἶσαι ἀδύναμος». Τοὺς ἀπαντᾷ: «Δὲν πειράζει. Κάθε μεγάλη πορεία ξεκινάει μὲ ἕνα μικρὸ βηματάκι. Ἂς κάνουμε ἕνα μικρὸ βηματάκι, γιὰ νὰ ξεκινήσουμε, ἂς πορευόμαστε κατόπιν μιὰ μικρὴ ἀπόσταση, καὶ θὰ δοῦμε ἂν κάποιοι πιὸ δυνατοὶ ἀκολουθήσουν καὶ προχωρήσουν μαζί μας σὲ αὐτὴ τὴν πορεία». Ἕνα μικρὸ βηματάκι λοιπὸν ἔκανε ὁ Γκάντι, τὸν ἀκολούθησαν οἱ νέοι τοῦ τόπου του καὶ ἀπελευθέρωσαν τὴ χώρα τους. Ἕνα μικρὸ βηματάκι μποροῦμε νὰ κάνουμε ὁ κάθε Ἕλληνας, ὁ κάθε μορφωμένος καὶ ἔξυπνος ἄνθρωπος στὴν κοινωνία μας, γιὰ νὰ πάει αὐτὴ τὴ χώρα λίγο παραπέρα.

Δύο πρακτικὰ παραδείγματα. Τί θὰ μποροῦσε, γιὰ παράδειγμα, νὰ κάνει μιὰ Ἰατρικὴ Σχολὴ τῆς Ἑλλάδας; Θὰ μποροῦσε, πρῶτα, νὰ ἐπεκταθεῖ κατὰ πλάτος. Μὲ ἔξυπνο τρόπο θὰ μποροῦσε νὰ χρησιμοποιήσει συνέργειες. Στὸ Harvard, γιὰ παράδειγμα, φέρνουμε πιὸ κοντὰ τὸ MIT καὶ τὸ Harvard, γιὰ νὰ δημιουργήσουμε ἕνα ὑβρίδιο Ἰατρικῆς-Πολυτεχνείου. Ἐπενδύουν καὶ τὸ κράτος καὶ τὰ Πανεπιστήμια σὲ αὐτὴ τὴν προσπάθεια. Γιατί; Γιατὶ πιστεύουν ὅτι, ἂν τοποθετήσει κανεὶς τὰ ἔξυπνα μυαλὰ ἀπὸ τὸ Πολυτεχνεῖο καὶ τὴν Ἰατρικὴ μαζὶ στὸν ἴδιο χῶρο, θὰ δημιουργηθοῦν, κατὰ πᾶσα πιθανότητα, καινοτόμες ἰδέες καὶ καινοτόμα προϊόντα. Χρειάζονται συνέργειες, ἰδίως ἐὰν δὲν ἔχουμε ἀρκετὸ προσωπικὸ καὶ ἂν ὁ ἀριθμὸς τῶν διδασκόντων δὲν ἀρκεῖ, καὶ μὲ ἄλλες Σχολές, καὶ μὲ ἄλλα πανεπιστήμια ἢ καὶ μὲ ἀκαδημαϊκοὺς ἐργάτες, εἴτε ἀπὸ τὸ ἐξωτερικὸ εἴτε ἀπὸ τὸ ἐσωτερικό, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἔργο καὶ θὰ μποροῦσαν νὰ προσφέρουν στὴν ἀκαδημαϊκὴ κοινότητα. Ἐπίσης, οἱ καθηγητὲς τοῦ ἐξωτερικοῦ θὰ ἔπρεπε νὰ δημιουργήσουν μικρὲς ὁμάδες, οἱ ὁποῖες θὰ συσκέπτονται μὲ αὐτοὺς ποὺ βρίσκονται ἐδῶ, ὥστε καὶ προγράμματα νὰ ἀναβαθμίζονται καὶ ἡ ἐξωστρέφεια νὰ προάγεται καὶ οἱ ἐμπλεκόμενοι νὰ προσπαθοῦν νὰ φέρουν χρήματα, ἰδέες καὶ καινοτόμα προϊόντα ἀπὸ τὸ ἐξωτερικὸ στὸ πανεπιστήμιο, ὥστε τελικὰ νὰ δημιουργηθεῖ ἕνας ἐνάρετος κύκλος προόδου καὶ ἐξόδου ἀπὸ τὴν κρίση. Ἔμφαση θὰ πρέπει ἐπίσης νὰ δοθεῖ στὸ ζητούμενο γιὰ μιὰ ἰσότιμη ἀνάπτυξη σὲ ὁλόκληρη τὴ χώρα. Ἡ Ἀθήνα ἔχει αὐτὴ τὴ στιγμὴ τέσσερα μείζονα καὶ πολλὰ μικρότερα ἐρευνητικὰ κέντρα. Στὴ Θεσσαλονίκη ἐπενδύονται πολὺ λιγώτερα χρήματα γιὰ πολὺ λιγώτερα κέντρα.

Θὰ πρέπει ἐπίσης τὸ Πανεπιστήμιο νὰ ἐπεκταθεῖ σὲ βάθος. Δὲν μπορεῖ νὰ ἀριστεύσει σὲ ὅλα τὰ πεδία μιὰ Ἰατρικὴ Σχολὴ τῆς ὁποίας τὸ προσωπικὸ καθημερινὰ μειώνεται. Θὰ πρέπει νὰ ἀποφασίσει ποῦ εἶναι ἡ κύρια δύναμή της, καὶ νὰ φτιάξει κέντρα ἀριστείας, οὕτως ὥστε καὶ νὰ διακρίνεται διεθνῶς καὶ νὰ δημιουργήσει οἰκονομίες κλίμακος. Τόσο ἡ Ἰατρικὴ Σχολὴ ὅσο καὶ ἄλλες σχολὲς θὰ πρέπει μὲ ἐξωστρέφεια νὰ ταὐτοποιήσουν καὶ νὰ εἰσαγάγουν νέεες τεχνολογίες ποὺ θὰ προάγουν τὴν ἐκπαίδευση καὶ τὴν ἄσκηση τῆς κάθε ἐπιστήμης καθημερινά. Προχωρώντας πρὸς τὸ μέλλον, θὰ πρέπει σιγὰ σιγὰ νὰ ἀλλάζει καὶ ἡ κουλτούρα καὶ οἱ δυνατότητες τῶν νέων παιδιῶν, ὥστε ὄχι μόνο νὰ μάθουν καὶ νὰ ἐφαρμόσουν νέες γνώσεις, ἀλλὰ καὶ νὰ δημιουργήσουν, νὰ φτιάξουν π.χ. ἕνα προϊὸν ποὺ θὰ εἶναι δικό τους. Ἐρώτησα πρόσφατα κάποιον ἀπὸ τοὺς νέους φοιτητὲς τοῦ ΑΠΘ οἱ ὁποῖοι εἶχαν ἔλθει στὸ ἐργαστήριό μας γιὰ ὀλιγόμηνη ἐκπαίδευση καὶ ἐργάζονταν πολὺ σκληρά: «Τί σὲ κάνει, ἀντὶ νὰ εἶσαι στὴ Χαλκιδικὴ νὰ πίνεις τὸν φραπέ σου καὶ νὰ κάνεις τὰ μπάνια σου, νὰ κάθεσαι μέρα νύχτα στὸ ἐργαστήριο μαζὶ μὲ τοὺς συναδέλφους σου;». Μοῦ ἀπαντᾷ: «Κύριε Καθηγητά, τέσσερις λέξεις: Ἡ χαρὰ τῆς δημιουργίας. Τὸ γεγονὸς ὅτι μελετῶ μιὰ καινούργια δομή, ποὺ αὔριο μπορεῖ νὰ γίνει φάρμακο καὶ νὰ γράψω 3-4 ἢ 5 σειρὲς στὸ ἑπόμενο textbook τῆς Φυσιολογίας ἢ τῆς Παθολογίας εἶναι μιὰ εὐκαιρία ποὺ δὲν θέλω νὰ χάσω μὲ τίποτα». Αὐτὴ τὴ χαρὰ τῆς δημιουργίας θὰ πρέπει νὰ τὴν ἐμφυσήσουμε στὰ νέα παιδιά, ἀλλὰ καὶ τὴ μέθοδο νὰ ἀνακαλύπτουν τὴ γνώση, νὰ ἀναλύουν κριτικὰ τὰ δεδομένα καὶ νὰ συνθέτουν γόνιμες ἀπαντήσεις...

Ἡ Unesco, ὁ Παγκόσμιος Ὀργανισμὸς Ὑγείας καὶ ὁ Ὀργανισμὸς Ἡνωμένων Ἐθνῶν ἔχουν ἀνακηρύξει τὸ 2016 ὡς χρόνο Ἀριστοτέλη, γιὰ νὰ ἑορτάσουν τὰ 2.400 χρόνια ἀπὸ τὴ γέννηση τοῦ Ἀριστοτέλη, ἑνὸς φωτισμένου δασκάλου ποὺ ἔδρασε σὲ αὐτὴν ἐδῶ τὴν περιοχή, πῆρε μιὰ χούφτα νέων ἀνθρώπων, τοὺς ἔπλασε τὸ μυαλὸ νὰ σκέπτονται διαφορετικὰ καὶ τοὺς παρότρυνε νὰ ἀλλάξουν τὸν κόσμο. Καὶ τὸν ἄλλαξαν τὸν κόσμο τους καὶ τὸν κόσμο μας ὁ Ἀλέξανδρος καὶ οἱ τότε συμφοιτητές του στὴ Μίεζα τῆς Μακεδονίας. Θὰ ἦταν χρήσιμο νὰ σκεφθεῖ ἕνας φοιτητὴς σήμερα, ἕνας νέος ἐπιστήμονας σήμερα, πῶς θὰ μποροῦσε νὰ ἐμπνευσθεῖ καὶ νὰ ἐμπνεύσει. Θὰ ἦταν χρήσιμο νὰ σκεφθεῖ ἕνας καθηγητής, ἐν μέσῳ τῆς κρίσης σήμερα, πῶς θὰ μποροῦσε νὰ δώσει στοὺς νέους ἀνθρώπους, μὲ τὸ δυναμικὸ καὶ τὴν ὄρεξη νὰ φέρουν τὴν ποθητὴ ἀλλαγή, τὰ ἐργαλεῖα γιὰ νὰ ἀναλύσουν τὸ τί συμβαίνει στὴν κοινωνία μας καὶ τὴ γνώση γιὰ τὸ πῶς θὰ μποροῦσαν νὰ συνθέσουν ἀπαντήσεις, ὥστε νὰ δημιουργήσουν ἕναν κόσμο ποὺ θὰ εἶναι καλύτερος, ὀμορφότερος, ἀνθρωπινώτερος.

ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΑΝΤΖΩΡΟΣ

Καθηγητὴς τῆς Παθολογίας στὰ Πανεπιστήμια Harvard καὶ Βοστώνης

Πηγή: Ακτίνες, Σεπτέμβριος - Οκτώβριος 2016 (759)